ابن بابک الشاعر، واتصاله بالـحرکه الأدبیه فی عصره

صفحه اصلی
مرور
شماره جاری
بر اساس شماره‌های نشریه
بر اساس نویسندگان
بر اساس موضوعات
نمایه نویسندگان
نمایه کلیدواژه ها
اطلاعات نشریه
درباره نشریه
اهداف و چشم انداز
اعضای هیات تحریریه
اصول اخلاقی انتشار مقاله
بانک ها و نمایه نامه ها
پیوندهای مفید
پرسش‌های متداول
فرایند پذیرش مقالات
اخبار و اعلانات
راهنمای نویسندگان
ارسال مقاله
داوران
تماس با ما

ورود به سامانه ▼
ورود به سامانه
ثبت نام در سامانه
ENGLISH
صفحه اصلی فهرست مقالات مشخصات مقاله
ذخیره رکوردها |نسخه قابل چاپ | توصیه به دوستان | ارجاع به این مقاله ارجاع به مقاله
|اشتراک گذاری اشتراک گذاری
ادب عرب
مقالات آماده انتشار
شماره جاری
شماره‌های پیشین نشریه
دوره دوره ۸ (۱۳۹۵)
دوره دوره ۷ (۱۳۹۴)
دوره دوره ۶ (۱۳۹۳)
شماره شماره ۲
پاییز و زمستان ۱۳۹۳، صفحه ۱-۳۴۲
شماره شماره ۱
بهار و تابستان ۱۳۹۳، صفحه ۱-۲۹۳
دوره دوره ۵ (۱۳۹۲)
دوره دوره ۴ (۱۳۹۱)
دوره دوره ۳ (۱۳۹۰)
دوره دوره ۱ (۱۳۸۸)
ابن بابک الشاعر، واتصاله بالـحرکه الأدبیه فی عصره
مقاله ۷، دوره ۶، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۳، صفحه ۱۲۷-۱۵۲ XML اصل مقاله (۲۶۱ K)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
نویسندگان
محمد علی آذرشب۱؛ محمد حسن فؤادیان۲؛ علی أکبر فراتـی* ۳
۱أستاذ بـجامعه طهران
۲أستاذ مشارک بـجامعه طهران
۳أستاذ مساعد بـجامعه طهران
چکیده
إن ابن بابک شاعر لم یعرّف کما یلیق به، فلا نجد فی الـحدیث عنه وعما له من الـمواقف الأدبیه إلا عبارات تقلیدیه مکرره. وقد تطرقنا فی هذه العجاله، بعد وقفه قصیره عند حیاته وشعره وعقیدته ونسبه، إلى مسأله علاقه الشاعر بالأدباء والشعراء المعاصرین له، واتصاله بالـحرکه الأدبیه، ودوره فی حیویتها عبر ما نقل عنه فی الـمصادر، وما لدینا من دیوانه باحثین عن مظاهر من هذا الاتصال، فرأینا نشاطاته الأدبیه والشعریه الـمتصله بالتیار الأدبی فی عصره أو الـمرتبطه بمعاصریه من الأدباء تتمثل فی أمور، منها: روایه الشعر، وأخبار الشعراء، وإخراج الأبیات الـمعمّاه علیه، وما عمّی هو على غیره، مثل: ابن الـمنجم، والـمکاتبات والـمساجلات الأدبیه والشعریه، مثل: ما جرى بینه وبین ابن فارس، ومدح نظرائه أو هجوهم مما یظهر لنا بعض دوره وأثره فی الـمجتمع الأدبی آنذاک.
کلیدواژه ها
عبد الصمد بن بابک؛ إخراج الأبیات الـمعمّاه؛ روایه الأشعار وأخبار الشعراء؛ الـمکاتبات والـمساجلات الشعریه
اصل مقاله
الـمقدمه
إن من الشعراء الذین لم یعرفوا، رغم مکانتهم الشعریه، هم الذین کانوا یعیشون فی فتره من دوله البویهیین وسلطه بعض الإیرانیین والشیعه مثل الصاحب بن عباد، على أننا نجد فی کتب تراجم الشعراء والأدباء آنذاک الکثیرین من الشعراء والأدباء الـمکثرین الـمجیدین، منهم: ابن بابک، ومهیار الدیلمی، والشریف الرضی، وبدیع الزمان الهمدانی، وغیرهم ممن ذکرتهم کتب، کالیتیمه، والـخریده، والدُمیه، وغیرها؛ ولعل من أشهرهم وأشعرهم فی عصره وأکثرهم خمولا هو عبد الصمد بن بابک، الذی لم نـجد فی بعض الـمصادر غیر عبارات تقلیدیه عن حیاته، فیترکز بحثنا هنا فی ذکر نبذه من حیاته خلال کتب التأریخ والأدب، وما یُستشَفّ من دیوانه الـمخطوط، ثم سقنا البحث إلى حیاته الشعریه والأدبیه، وعلاقته بالأدباء والشعراء الذین عاصروه، واتصاله بالـحرکه الأدبیه آنذاک، ودوره فی هذا الـمجال، کی یعرف أکثر مما کان.
وإذا أردنا أن نتعرض إلى سابقه البحث، فلنشر إلى مقالین: أحدهما للأستاذ الدکتور آذرتاش آذرنوش فی دائره الـمعارف الإسلامیه الکبرى باسم “ابن بابک”، وهو بحث مختصر مفید فی ابن بابک ودیوانه، والآخر بحث للدکتور ضیاء خضیر باسم “صوره الـخمر لدى شاعر عباسی، عبد الصمد بن منصور بن الـحسن الـمعروف بابن بابک”، نشرته مـجله الـمورد العراقیه؛ فلم یکن أحدهما یبحث عما نـحن بصدده فی هذا الـمقال، وهو دور ابن بابک الأدبی فی عصره، واتصاله بالـحرکه الأدبیه آنذاک.
لـمحه من حیاه الشاعر
هو أبو القاسمعبد الصمد[۱] بن منصور بن الـحسن بن بابک، الـمعروف بابن بابک علی وزن “هاجر”. (الفیروز آبادی، د.ت: ۳/۲۹۳؛ ابن خلکان، د.ت: ۳/۱۹۸؛ القمی، ۱۴۰۹: ۱/۲۲۱) وعرف بابن بابک نسبهً إلی جده الأعلى، وفیما یتعلق بمسقط رأسه یراه فؤاد سزگین من موالید بغداد (سزگین، ۱۴۱۲: ۲/۲۵۳). ولیس بین أیدینا ما یدلنا على تاریخ ولادته، کما أننّا لم نعثر على ما یغنی عن حیاته الشخصیه والشعریه فی تراجم الشعراء وتواریخ الأدب، فلم یتعرض له إلا القلیل منها، فکأنه ممن کُتِبَ لهم أن یبقوا مغمورین فی طیات الکتب رغم مکانتهم الشعریه السامیه.
یعدّ ابن بابک من أکبر شعراء عهد الدیالـمه، ممن صحب الصاحب بن عباد وزیر البویهیین الشهیر. وقد اتصل بالعدید من رجال الدوله العقیلیه أیضا فی الـموصل والـجزیره، وکانت له فی أخریات حیاته علاقه ببعض رجال الدوله الغزنویه وعلى رأسهم محمود الغزنوی، حیث مدحه فی قصائد[۲]، وعمل موظفا لدیه فی شؤون الـخراج قبل رجوعه إلى بغداد ووفاته فیها. (خضیر، ۱۹۷۹: ۸/۹۶)
إنه لُقّب بالبغدادی (الذهبی، ۱۹۹۷: ۱۳/۱۷۵؛ الذهبی، ۱۹۹۳: ۲۸/۲۰۵؛ الصفدی، ۲۰۰۰: ۱۳/۲۷۶؛ العباسی، ۱۹۴۷: ۱/۶۴)، فکان من أهل بغداد، و”کان دائما یَشْتُوْ عند الصاحب بن عباد، وکان مقرّ الصاحب فی الری، ویصیف فی وطنه بغداد”(الثعالبی، ۲۰۰۰: ۳/۴۳۷؛ الصنعانی، ۱۳۸۰ش: ۱/۲۲۹ فی ترجمه الصاحب).و”کان جوّاب البلاد، فجالها طولا وعرضا، ولقی الرؤساء ومدحهم” (ابن فضل الله، ۱۴۲۳: ۱۵/۳۱۰؛ ابن خلکان، د.ت: ۳/۱۹۶). فروی أنه لـما قدم على الصاحب بن عباد، فقال له: أنت ابن بابَک الشاعر؟ فقال: أنا ابن بابِک، فاستحسن قوله وأجازه وأجزل صلته.(ابن خلکان، د.ت: ۳/۱۹۸؛ ابن الأثیر، ۱۹۶۵: ۹/۳۱۳؛ الزرکلی، ۱۹۸۹: ‏۴/۱۱، نقلا عن ابن خلکان). وانتقل إلى العدید من مدن العراق وإیران، مادحا الکثیرین من الکبار والأعیان فیهما أو هاجیا، فقادته أسفاره من بغداد وواسط والـموصل إلى همدان والری ونیسابور وشیراز وجرجان وبروجرد[۳]. وکان لمده شاعرا فی بلاط فخر الدوله (الـمتوفى ۳۸۷هـ/ ۹۹۷م)، کما یبدو من شعره أنه مدح فخر الدوله،کقوله فی قصیده أرسلها إلى الری:
تـملَّکَ فخرُ الدولهِ الأرضَ دونَه فأشرفُ مملوکٍ لأشرفِ مالکِ
(ابن بابک، الورقه ۵۲۷)
ومدح ابنه شمس الدوله أیضا فی قصیده لم ینشدها له، أولها:
قُبُّ البُطـُونِ طَلائِحٌ أنضَاءُ وِردِی الـمُدَامُ وَوِردُهُنَّ الـمـَاءُ
(الـمصدر نفسه: ۹)
وتوفی ابن بابک ببغداد سنه ۴۱۰ للهجره (الذهبی، ۱۹۹۳: ۲۸/۲۰۵؛ ابن خلکان، د.ت: ۳/۱۹۸؛ ابن تغری، د.ت: ۴/۲۴۶؛ ابن العماد، ۱۹۸۶: ۵/۵۹) فی شهر شوال(ابن الـجوزی، ۱۹۹۲: ‏۱۵/۱۳۶)، وکثیرا ما کان یسافر إلى إیران بوحده، ولم ترافقه العائله، فاشتاق مره وهو بالری إلى ابنه علی، فقال فیه من الـمجتث:
یَا نَشرَ بَغدَادَ رِفـقًا
تَجلُو عَلَیَّ عَلِـیّـًا
فَلَستُ أطـرَبُ إلّا
وَلا تعَـافَنَّ قَتلِـی

فَـلِی عَلَیکَ ﭐقتِرَاحُ
إذَا تَجَلَّی الصَّبَـاحُ
إذَا ثَنَتنِـی الـرِّیاحُ
فَقَتلُ مِثلِی مُـبَـاحُ

(ابن بابک، الورقه ۱۶۸)
ولیس هناک معلومات عما إذا کان له ابنٌ آخر اسمه القاسم، فتکنّى به أم کان لتکنیته سبب آخر.[۴] إنه لم یصلنا من حیاته الشخصیه غیر القلیل، أفادته کتب التاریخ مردّده بعضُها أقوالَ بعض، وهی فی هذا الـمجال کالبحر الـمسجور، لا بها ری ولا فیها لؤلؤ، ولیس فی دیوانه شیء کثیر عن حیاته الشخصیه، رغم ما فیه من فوائد جمه عن جوانب أخرى هامه یمکن استنباطها منه، کما تفضل به الأستاذ آذرنوش (آذرنوش، ۱۴۱۶: ۲/۴۲۸). فبقراءه الدیوان قراءهَ الـمتأنی، یمکن الوقوف على بعض أخلاقه، وعقائده، ونفسیاته، کما أن شعره مفعم بما یتعلق بـحیاته الاجتماعیه، وکذلک الـحیاه الاجتماعیه السائده آنذاک والـمناصب الدیوانیه فی إیران والعراق.
أصل الشاعر
وفیما یتعلق بأصله، أهو فارسی الأصل أم عربی؟ فإنما الـمقطوع به أنه شاعر بالعربیه، وهو عربی الـمولد والـمنشأ واللسان، غیر أن البحث فی أصالته لایخلو من لو ولا لیت!
واستعراض مثل هذا الأمر لیس بتلک الأهمیه والـجداره بحیث نخوض فیه ونفرد له بحثا خاصا لو لم تکن الآراء متضاربه حوله، فاعتبره الباحث الدکتور ضیاء خضیّر من الشعراء العرب قائلا: “وهو عربی من قبیله سُلیم العدنانیه، وهو عراقی من أهل بغداد.” (خضیر، ۱۹۷۹: ۸/۹۶). وأما دهخدا فاعتبره من الشعراء الإیرانیین، وقال: “شاعر العربیه الـمعروف، وکان إیرانیا فی الأصل”(دهخدا، باب الباء). وقاده إلى هذا القول اسم جده “بابک”، وهو اسم فارسی، واعتبره من بیت إیرانـی فارسی الأصل، وإن کانت ولادته ووفاته ببغداد، وهناک قول آخر: أنه لا یمکن القطع بفارسیته أو عربیته، کما قد صرح به الدکتور آذرنوش (آذرنوش، ۱۳۸۷ش:۱۷۰)ولولا أن هذا الـموضوع قد وقع موقع اهتمام الـمحققین واختلافهم لـما تطرقنا إلیه، ولَعاملناه معامله شعراء العربیه، من العرب کان أم من الفرس، فکان من الشعراء والکتاب مَن لهم أصول غیر عربیه ولکنهم صنفوا أو قرضوا الشعر بالعربیه، مثل: بشار بن برد، وأبی نواس، ومن معاصریه الصاحب بن عباد، ومهیار الدیلمی، والثعالبی، وغیرهم کثیرون.
وأما بالنسبه لـظنّ الدکتور ضیاء أن ابن بابک عربی من قبیله سلیم العدنانیه فیمکن الکلام علیه فی جزئین:
أولهما: أن یکون الشاعر من عدنان، والثانی أن یکون من قبیله سلیم، فربـما ترجع دعواه الأولى إلى بعض أشعار ابن بابک کمدحه السلطان محمود الغزنوی:
فَالشَّاعِرُ الـمُعرِبُ فِی أرضِهِم
فَخَلِّهِم وَالفَخرَ یَغنُوا بِهِ
فَلَستُ ذَا فَقرٍ إلَى نِسبَهٍ
أنَـا ابـنُ عَدنَانِهِمُ سَابِـقًا

أعَزُّ مِن عَنقَائِهَا الـمُغرِبِ
فَهوَ سِلاحُ السَّدِمِ الـمُغضَبِ
فِیهِم سِوَى أنَّ نِزَارًا أبِی
إذَا انتَمَى التَّالِی إلَی یَعرُبِ

(ابن بابک، الورقه ۷۸)
هناک ملاحظتان فی هذه الأبیات؛ أولاهما أن الشاعر لیس بصدد التمدّح والتفخّر، بل ویعرب عن شعوره بالـحقاره والـمهانه، ویستحقر العرب ویستهین بهم، إما تملّقا عند الـملک، وإما لاعتقاده بأنه لا فخر له فی نسبه العربی العالی. وأما الثانیه فإنها بنسبه راجعه إلى نزار بن معدّ بن عدنان کما صرّح به؛ ویفاخر بهذا من ینسب إلى یعرب بن قحطان، بید أنه یتلو تعبیره عن نسبه قوله “سابقا”، وربـما فیه إشاره طریفه إلى أنه کان ذا عرق عربی أصیل، قد تغیر منذ الزمن، إذ کان بعض آبائه من الفرس وهو بابک.
على أن الأرجح عندنا أنه یتملّق عند الـملک الإیرانی عبر تشدّقه باستحقار حسبه العربی، فیقول: اترک العرب یفخروا ویستغنوا بعروبتهم، فتفاخرهم هذا ناجم عن کونهم غاضبین من سیطره الفرس علیهم، وقولی هذا لا یدل على أنی أفتقر بین العرب إلى شرف النسب، بل وأنا ابن نزار بن معدّ بن عدنان الذی کنت سابقا أنتمی إلیه وهو من أشرف العرب، إلا أن هذا النسب عندی فقر ولیس فخرا.
ولیس هذا الوحید مما هجا فیه الشاعر العرب أو مدح الفرس فنراه یهجو نفرا من العرب، ویستهزئ بهم فی بعض آدابهم، مثل: القرى والإحسان إلى الضیف، ویصف ملوک الفرس بالـمتوّجه ویفتخر بـمدحهم:
زُرتُ قَومـًا قِرَاهُمُ
کُنتُ أُهدِی تَحِیَّـتِی

فِی العِیابِ الـمُشَرَّجَهْ..
لِلمُلُـوکِ الـمُتَوَّجَهْ…

ثم یتعرض لممدوحیه من العرب قائلا:
فَکَأنِّی بِمَـدحِهِم بُلتُ فِی أصلِ عَوسَجَهْ
(ابن بابک، الورقه ۱۳۲)
ویوازن بین مدحه لملوک الفرس وملوک العرب، ویکرم الأول، ویستخفّ الثانی بکلمات ثقیله. فالشاعر یعرف من أین تؤکل الکتف، فهو متکسب مرتزق بمدحه الضدّین فی آن معا، حسب موقع کل واحد منهما، فتاره نراه یقول کذا، وتاره أخرى یقول هاجیا القاضی التنوخی:
مَهلاً أبـَا الضَّوءِ لا تَستَخصِمِ العَرَبـَا فَلَو دُعِیتَ لِفَخرٍ مـَا عُرِفتَ أبـَا
(نفسه: ۳۸)
وقد نراه لا یفرّق بین هؤلاء العرب وأولئک العجم، کما قال لأبی سعد الوزیر بهمدان فی مقام الاستعتاب:
وَاصفَح فَإنَّ الصَّفحَ مَکرُمَهٌ مَأثُورَهٌ لِلعُجمِ وَالعَـرَبِ
) نفسه:۶۵ (
والثانی: فی نسب ابن بابک العربی فی قول الدکتور ضیاء أن یکون من قبیله سلیم: وأظنه لو أراد أن یستدلّ بشیء یقوّی رأیه لاستشهد ببعض ما جاء فی دیوان الشاعر من لفظ “سلیم” وقد قلبنا الدیوان ظهرا لبطن فلم نعثر على موضع ذُکِر فیه هذا اللفظ دالا على کون الشاعر مدّعیا أنه من بنی سلیم، فعلى سبیل الـمثال قال ابن بابک فی بیت له:
أبلِغ سُلَیمـًا أنَّ مَوقِدَ نَارِهـَا رُتِـجَت عَلَیهِ مَصَارِعُ الأبوَابِ
ولننتبه أن قوله: “أبلغ سلیما”، مأخوذ من قول الـخنساء، حیث استخدمت العباره غیر مره فی شعرها، شأنها شأن غیرها من بعض الشعراء الـجاهلیین، والـمراد قبیله بنی سلیم، ومن قول الـخنساء:
ألا أبلِغْ سُلَیمًا وأشیاعَها بِأنـَّـا فَضَلنا بِرَأسِ الـهُمامِ
(الـخنساء، ۱۴۲۲: ۱۰۹)
وهذا لا یدلّ بالطبع على أن شاعرنا ابن بابک من قبیله بنی سلیم بمجرد اقتباسه لفظا خاصا فی بیت أو أبیات له، وإذا کنّا اعتقدنا أن ابن بابک یرجع بنسبه إلى قبیله سلیم العدنانیه، لما جاء فی شعره من ذکر عن سلیم أو بنی سلیم فلا محاله یجب علینا أن نعدّ معاصره مهیار بن برزویه الدیلمی عربیا لکونه من أهل بغداد، وقد ورد فی شعره ذکر من بنی سلیم؛ وهذا باعتقادنا شبه عاده عند الشعراء، حیث قال مهیار:
وَبِیضٌ فی خِیامِ بَنِی سُلَیمٍ تَکُنُّ خُدُورُها بَیضاتِ کِنِّ
(مهیار الدیلمی، ۱۹۲۵: ۴/۱۴۹)
ولا ریب أن مهیارا فارسی الأصل.(ابن خلکان، د.ت: ۵/۷۵۹)
ونخلص مما تقدم إلى أنه یمکننا الـجزم فی أن أصل ابن بابک عربی یعود نسبه إلى عدنان، ولکنه لیس عربیا قحّا لکون بعض آبائه – جده بابک – من الفرس؛ فهو ابن بابک أکثر منه ابن عدنان، ولا یستغرب أن یکون أحد منتمیا إلى أصل عربی، ثم اختلط أجداده بالفرس وأصبح هجینا. والـمقطوع به أنه شاعر اللغه العربیه، وأصله عربی أصبح بـمضی الزمن مـختلط النسب.
مذهب الشاعر
لیس لهذا الشاعر فی أبیاته وما جاء فی التراجم حول حیاته الشعریه ما یدلنا على أنه ذو نزعه خاصه إلی مذهب ما، حتى یُعرَف بأنه من الشعراء الذین وقفوا شعرهم فی سبیل ذاک الـمذهب، مثل: دعبل الـخزاعی، ومنصور النمری، والکمیت بن زید الأسدی، وغیرهم، ولکن هناک بعض القرائن والشواهد فی أنه شیعی، ولأننا لم نعثر على ما ینقض هذه الدلائل القلیله والقرائن الـمؤیده، نحکم علیه بأنه منتسب إلی هذا الـمذهب، وأما الدلائل والقرائن فهی:
أبیات یعرب الشاعر فیها عن حبه واعتقاده لأهل البیت الـمعصومین (ع)، منها أنه یبدی عقیدته قائلا:
‌أ) فَتِلکَ دُنیَای وَدِینِی غَدًا حُبُّ عَلِی بنِ أبِی طَالِبِ
(ابن بابک، الورقه ۷۵)
ب‌) وجاء فی بیت آخر له:
فَـمَا تَضَلُّونَ وَهَادِیکُمُ حُبُّ عَلِی بنِ أبِی طَالِبِ
(الـمصدر نفسه:۷۴)
ج) وفی مناقب ابن شهر آشوب أنه قال فی الـمدیح:
“فأنتُم لِلوصِی البـرِّ نَسلٌ
أبوکم حامِلُ العَزمِ الـمُؤَدَّى
وَأمُّکُمُ البَتُولُ وَفِی عَلِیّ

وَأنتم لِلنَّبِی الطُهـرِ آلُ
وَقد أردَى عَلَى الرُّشدِ الضَّلالُ
غَلا الغالونَ وَاتَّسَعَ الـمَقالُ”

(ابن شهر آشوب، ۱۴۱۲: ۴/۴۱)
د‌) وفی بیتین آخرین یمدح الأشراف من أبناء الزهراء (سلام الله علیها)، کما کان فی الأبیات الـمتقدمه وهما:
– بِـبَـدرٍ مِـن بَنِی الـزَّهـرَاءِ سَـارٍ تَفَـرَّى عَنهُ جِلـبَابُ السَّحَابِ
(ابن بابک، الورقه ۴۶)
– سُحِرتُ بِطَرفِکُم طَمَعًا وَلَکِن عفا مِن آلِ فاطمهَ الـجِواءُ
(نفسه: ۵)
هـ) وجاء فی ما کتب إلى الشریف أبی الحسین علی بن الحسین الحسنی، مادحا له بنسبه وهو ابن علی المرتضى(ع):
وابْنُ عَلِیِّ بنِ أبـی طالِبٍ
إن لَم أزُرْ حَضرَتـَـه زَارَها

مِن کُـلِّ مـا أَحذَرُهُ وَاقی
حَمدٌ عَلَى طُولِ الـمَدَى بَاقی

(نفسه: ۴۹۹)
و‌) وقال فی مدح الأمیر أبی الـحسن علی بن مزید:
عَسَی یَنتَهِی رِقِّی إلَى آلِ مَزیَدٍ کَما یَنتَمِی دِینِی إلَى آلِ أحمَدِ
(الـمصدرنفسه: ۱۸۵)
ز‌) والآخر الدالّ على تشیعه أنه قد عزم أن یعمل فی أهل البیت على وزن قصیده الصاحب الدالیه التی أولها:
“شَیبٌ لِغَیرِ أَوانِهِ یَعتادُ داءٌ وَلکِن أَبطَأُ العُوّادُ”
فلم یتممه وعلّق ما عمله، وهی:
طَرفی إلَى صُوَرِ الدُّمَى یَنقادُ
نَهَضَ الـمَشیبُ إلى الصِّبَى وَکأنَّما
وَالصَّبرُ فی طُرُقِ الصَّبابَهِ زَادٌ
عَزمٌ إذا رَقَّ الـحَیَا یَنآدُ

بَینَ الشَّبابِ وَبَینَهُ مِیعَادٌ

وَالشَّیبُ یَردَعُ وَالشَّبابُ مُطَنّبُ
الشَّیبُ یَهجُمُ وَالشَّبابُ مُوَدَّعُ
فَالأمُّ آسَى وَالأسَى یَعتَادُ
وَعَلَیهِ مِن حُلَلِ النَّدَى أبرَاد

وَالصَّبرُ یَنقُصُ وَالهَوَى یَزدَادُ

(ابن بابک، الورقه ۲۳۰)
وهناک أیضا أبیات یشیر فیها الشاعر إلى الأئمه الـمعصومین(ع) کما وهی تقوّی تشیعه، منها:
أ أُنـسًا بِذُلِّ الضَّیمِ لا وَالذّی لَهُ
وَمَن ضَمَّهُ قَاعُ البَقِیعِ وَمَن لَهُ

عَلى الـخَبتِ مِن أعلی الغَرِیَّینِ مَلحَدُ
بِغَربِی طَفِّ الغَاضِـرِیَّهِ مَشهَدُ

(الـمصدر نفسه: ۱۸۷)
فالغریان، قال عبد القادر البغدادی: “موضع بالکوفه نـحو فرسخین عنها، وهو مثنى الغری، بفتح الغین الـمعجمه، وکسر الراء الـمهمله وتشدید الیاء. یذکر البکری فی معجم ما استعجم قول الـمفجع فی معنی الغری: بأنّه موضع بالکوفه، ویقال: إن قبر علی بن أبی طالب بالغری. ویقال: الغریان. ویقال أن النعمان بناهما على قبری عمرو بن مسعود وخالد بن نضله لما قتلهما”(البغدادی، ۱۹۹۷: ۱۱/۲۶۹). وأما مراده هنا من الغریّین فهو مضجع الإمام علی (ع)، ومن ضمه قاع البقیع، هی سیده النساء فاطمه الزهراء(س)، والذی بغربی طف الغاضریه، هو سید الشهداء الإمام الـحسین(ع).
وکذلک قوله:
کَما رُدَّت الشَّمسُ الـمُنِیرَهُ عَنوَهً لِصَاحِبِ یَومِ الدَّوحِ مِن آلِ أحمَدِ
(ابن بابک، الورقه ۱۸۹)
الذی یشیر إلى ردّ الشمس للإمام علی (ع)، وهو صاحب یوم الدوح أی إنه ولی الـمؤمنین، کما قال الکمیت:
ویومَ الدَّوحِ دَوحِ غدیرِ خُمٍّ أبانَ له الولایهَ لو اُطِیعا
(الأسدی،۲۰۰۰: ۷۹)
ذکر الشیخ آغا بزرک دیوانَه فی “الذریعه إلی تصانیف الشیعه” کأعظم کتاب ببلیوغرافی فی تصانیف الذین اعتقدهم الـمؤلف من الشیعه.(منـزوی،۱۴۰۸: ۹/۱۸)
فلا شک، کما صرّحنا من قبل، فی أنه لم یکن فی تشیعه مثل الصاحب بن عباد الذی کان شیعیا، مداحا لأهل البیت، هجاءا أعداءهم، ویتضح هذا الأمر أکثر إذا تصفحنا الدیوان وقارنّا بین موضوعات أشعاره، فضلا عن أوصافه لشرب الـخمر، وما له من الـخمریات.
ومن الأبیات الدالّه على خلاعته واستهتاره ما یلی:
ـ فَحَیّ عَلَى الـمَثالِثِ وَالـمَثانِی

إذَا نَعَـرَ الـمُؤذِّنُ بِالفَـلاحِ

(ابن بابک، الورقه ۱۵۱)
ـ خَلِّ الصِّیامَ لأقِـوامٍ تُـوَقِّـرُهُم

عِندَ التَّغابُنِ أحلامٌ لَهُم رُجُحُ[۵]

(الـمصدر نفسه: ۱۴۸)
وهناک بعض أبیات یظهر منها أنه صاحب اعتقاد صحیح، منها:
وَحَمدُ اللهِ قِبلَهُ کُلِّ أمرٍ وَعُنوانُ السَّعادَهِ وَالنَّجَاحِ
(ابن بابک، الورقه ۱۵۰)
والـحصیله أنه کان مضطربا ضعیفا فی عقائده، یترنح ویتراوح بین تصدیق وتکذیب باختلاف الـمواقف.
شعر ابن بابک
إن دیوانه الکبیر وممدوحه الأکبر الصاحب وأشعاره اللطیفه الکثیره کلها دلائل علی شاعریه ابن بابک، وحبذا قوله فی وصف شعره:
أزَرتُک یا ابنَ عبَّادٍ ثَناءً
ولَفظًا ناهبَ الـحلی الغوَانِی

کـأنَّ نَسیمَهُ شَـرَقٌ بِـراحِ
وأهدَى السِّحرَ لِلحَدَقِ الـمِلاحِ

وقال:
یا کافِی الـحُرِّ لَأواء الزَّمانِ أصِح
أصبَحتُ شَیطانَ هَذا الشِّعرِ أملِکُهُ

لِلحَمدِ وﭐعلَم بِأنَّ اللَّفظَ لی ومَعی
تَغَلُّـبًا وَجُنودُ الـجِنِّ مِن شِیَعی

(ابن بابک، الورقه ۴۱۶)
فحقا کان ابن بابک یمتلک شیطانَ الشعر وأصحابه الـجنّ فی قرض الشعر، فقد استشهد بشعره البلغاء، کما سنرى فی موضعه، وأخذ عنه الشعراء، فبعضهم قالوا الشعر على وزن قصائده، فشاع فی الناس، منها أن له قصیده یمدح بها شمس الکفاه أبا القسم أحمد بن الـحسن الـمیمندی، وأرسلها إلى بست من جرجان مطلعها:
أحبَبتُهُ أسودَ العَینَینِ وَالشَّعَرَه فِی عَیـنِهِ عِدَهٌ لِلوَصلِ مُنتَظره
(ابن بابک، الورقه ۳۱۲؛ الصنعانی، ۱۳۸۰ش: ۱/۲۲۹)
ویقول الصفدی خلال ترجمه محمد بن علی أمین الدین ابن الـمهتار الصفدی: “کنت کتبت إلى القاضی علاء الدین بن فضل الله صاحب دیوان الإنشاء الشریف قصیده على وزن قصیده ابن بابک التی أولها: علقته أسود العینین والشعره…، ولهج بها الـمصریون، ونظم جماعه کثیره على وزنها، فکتب هو فی ذلک الوزن”. (الصفدی، ۱۹۹۸: ۴/۶۶۴)
أضف إلى هذا أن الصفدی، شأنه شأن الکثیرین غیره، کان یـملک دیوان ابن بابک، ووصفه بما یلی:”هو فی مجلده واحده بخط ضیاء الدین أبی الـحسن علی بن خروف النحوی الـمغربی” (الصفدی، ۲۰۰۰: ۱۸/۲۷۶). وتملک مثل ابن خروف لدیوان ابن بابک یوحی بمکانه هذا الشاعر. فإنه کما یستشف من دیوانه الکبیر، وکما قال نفسه قد تسنم الشعر، ورکب الکلام، وذلّل الألفاظ کفارس متبحر متمرس یقول:
أأرکَبُ أعنَاقَ الکَلامِ تَسَلُّطًا عَلَیهِ فَیَحظَى کُلُّ مُنتَشَرِ القُوَى
(ابن بابک، نسخه ب، الورقه ۱)
وقد جاء اسمه فی شعر غیره بحیث قد نرى شاعرا یفاخر غیره بأن شعره أفضل من شعر ابن بابک؛ وهذا دلیل على شأن ابن بابک فی الشعر لدى الآخرین، إذ یتمدّحون أو یمدحون غیرهم بسبقهم ابن بابک فی الشاعریه، منها:
أ‌) قال السید محسن الأمین: صاحب الـمهابه والفصاحه والـجود الـمولى الأمـجد الأسعد الشیخ محمود الـحویزی جامع دیوان نصر الله الـحائری کان شاعرا أدیبا أرسل إلى السید نصر الله الـحائری قصیده فأجابه السید نصر الله بهذه الأبیات:
أ رَوضٌ مِن قَرِیضِکَ قَد زَها لِی
أمِ الدُّرُّ الـمُنَضَّدُ أم نُجُومٌ

أمِ الرَّاحُ الأنیقهُ مِن خِطابِک
ثَوَاقِبُ قَد بَدَت بِسَمَا کِتَابِک

حتى قال:
وَأنتَ الشَّهدُ لِلأحبَابِ لَکِن
وَأنَّکَ فُقتَ أهلَ النَّظمِ حَتَّى

تَجَرَّعَ مَن یُعَادِی مُرّ صابِکْ
رَأینا الـخَمرَ تسکُرُ مِن شَرابِکْ
نَظَمتَ فَدَانتِ الشُّعَراء طُرّاً لَـدَیـکَ فَـإبْنُ بابَکَ اِبنُ بابِکْ
(الأمین، ۱۴۰۶: ۱۰/۱۰۱ – ۱۰۲)
أ‌) ومنه قول الأدیب أبو جعفر أحمد بن عبد الله بن هریره القیسی الأعمى التطیلی (الـمتوفی ۵۲۵هـ) فی مدحه لأبی العلاء بن زهر:
أینَ ابنُ بابَکَ أو مهیارُ مِن مَدحٍ نَسَقتُها فِیکَ نَسقَ الأنجُمِ الزُّهرِ”
(الشنترینی، ۱۳۹۵: ‏۲/۵۶۲)
والآخر مما یدل علی شاعریه ابن بابک مقدرته على قرض الشعر علی وزن قصائد الشعراء القدامى الکبار، فقال شعرا على وزن شعر معدی­کرب، وسنأتی به عند الکلام على إخراج الأبیات الـمعماه علیه.
ج) کان شعره مرویّا بین الأدباء؛ تقدم أن کثیرا من أدباء عصره قد تحدثوا عنه، أو نقلوا منه شعره، مثل: الثعالبی، والراغب الإصفهانی، وبدیع الزمان الهمذانی، منها قول الثعالبی فی “سنام الأرض”: “یستعار لما ارتفع منها، أنشدنی أبوالفضل بدیع الزمان الهمذانی لأبی القاسم عبد الصمد بن بابک، من الوافر:
اُلامُ وأتَّقِی وَلَعَ الـمَلامِ
أجُرُّ عَلَى سَنامِ الأرضِ ذَیلِی

بِحُلمٍ شَابَ فی بُردَی غُلامِ
وَأعقَدُ بُردَتَیَّ عَلَى شَمامِ

(الثعالبی، ۲۰۰۶: ۴۱۷)
اتصال ابن بابک بالـحرکه الأدبیه فی عصره
إن الـحدیث عن الاتصال الأدبی لابن بابک بالـحرکه الأدبیه فی عصره لا یمکن إلا باستقراء کل ما نجد بینه وبین غیره من الأدباء والشعراء من العلاقات الأدبیه والعلمیه، فشاعریّته لم تکن تنحصر فی حضره الوزراء والـملوک، کی یعتبر شاعر البلاط، وإنما کان بینه وبین کثیر ممن لهم أیدٍ فی الشعر والأدب علاقاتٌ علمیه أو أدبیه، فإما یعارضهم أو ینافسهم أو یساجلهم فی مضمار القریض، وإما یمدحهم أو یهجوهم لمواقفهم منه، وإما یحدّث عنهم ویخبر عن أخبارهم؛ وهذا الاتصال یعبّر عن دور الشاعر الإیجابی فی ارتقاء مستوى الـمجتمع الأدبی فی عصره، وأهم ما فی هذا الارتباط الأدبی هو تبادله الشعری وتعامله الأدبی مع السائرین. فالـمدح والهجو والرثاء ونحوها من ضروب الـمواضیع الشعریه لا تکاد تبلغ مدى أهمیه إخراج الأبیات الـمعماه علیه أو الـمعارضات الشعریه أو روایته لأخبار الأدب والشعر، کما لا ینبغی التغافل عما له من الـمدح والهجاء والرثاء ونحوها، لأن لها أیضا أثرا فی معرفه مکانه أدیب أو شاعر عند نظرائه وما له من التأثیر فی الـمجتمع، ولشعره مکانه مرموقه لدى أصحاب الکتب البلاغیه ومجامیع الأدب، ممن لم یکونوا معاصریه، ولکن استشهدوا بشعره وتمثلوا به فی البلاغه والأدب، ولایمکن التطرق إلیهم فی هذه العجاله، ومن هؤلاء: القزوینی فی الإیضاح، والـجرجانی فی أسرار البلاغه، وغیرهم غیر قلیلین، فیمکن التعرض لاتصاله الأدبی بالـحرکه الأدبیه فی عصره على الترتیب الآتی:
‌أ) روایته للأخبار والأشعار:
هناک روایات فی کتب الأدب ترشدنا إلى أن ابن بابک کان راویه للأخبار والآداب منها ما یلی:
قال الثعالبی: “سمعت أبا القاسم عبد الصمد بن بابک یقول: کان السلامی(أبوالـحسن محمد بن عبد الله) أشعر شعراء بغداد بعد ابن نباته، وأمیر شعره وغره کلامه، قوله فی تشبیب قصیده له فی الصاحب بن عباد:
وَنَحنُ اُلاکَ نَطلُبُ مِن بَعِیدٍ
تَبَسَّطنا عَلَى الآثامِ لـَــمَّا

لِــعِزَّتِنَا وَنُدرِکُ مِن قَرِیبِ
رَأینا العَفوَ مِن ثَمَرِ الذُّنوبِ

قال: وکان الصاحب إذا أنشد هذا البیت الأخیر یقول: هذا والله معنى، قد کان یدور فی خاطر الناس، فیحومون حوله، ویرفرفون علیه، ویتوصلون إلیه على قرب مأخذه، حتى جاء السلامی، فأفصح عنه، وأحسن ما شاء، ولم یدر ما رمى به، قلت:….”(الثعالبی، ۱۹۹۴: ۲۱۴)
للراغب فی محاضرات الأدباء ومحاورات الشعراء والبلغاء، ما نصّه: “قال أبو القاسم بن بابک الشاعر أنشدنی ابن القرانی[۶] لنفسه: أنت یا ابن شیار أنت تحکم فی الدین کرار غیر فرار، ولست کالقاضی الذی یتبع العار، وأمیر الـمؤمنین الطائع أطال اللّه بقاءه وأدام عزّه وتأییده وسعادته وکفایته لک مختار، فقلت: لم طولت هذا البیت؟ فقال: هو خلیفه ولا یجوز أن ینقص دعاؤه.” (الراغب الاصفهانی، ۱۴۲۰: ‏۲/۷۷۲)
نقل محسن الأمین فیما جرى بین الـمتنبی وابن خالویه عن کتاب “الصبح الـمنبی عن حیثیه الـمتنبی”: “قال ابن بابک: حضر الـمتنبی مجلس أبی أحمد بن نصر البازیار وزیر سیف الدوله وهناک أبو عبد الله بن خالویه النحوی، فتماریا فی أشجع السلمی وأبی نواس البصری، فقال ابن خالویه أشجع أشعر، إذ قال فی الرشید:
وَعَلَى عَدُوِّکَ یَا ابنَ عَمِّ مُحَمَّدٍ
فَــإذا تَنَــبَّهَ رُعتَهُ وَإذا غَفَـا

رَصَدانِ ضَوءُ الصُّبحِوَالإظلامُ
سُـلَّـت عَلَیهِ سُیُوفُکَ الأحـلامُ

فقال الـمتنبی لأبی نواس ما هو أحسن فی بنی برمک وهو :
لـم یــــُظلِمِ الـدَّهرُ إذ تَوَالَت فِیـــهِم مُـصــیباتُهُ دراکا
کانوا یُجــیرُونَ مَن یـُــعادِی مِنهُ فَــــعاداهُمُ لِـذَاکـا..”
(الأمین، ۱۴۰۶: ۲/۵۲۳)
قال یاقوت فی معجم الأدباء: “وحدث ابن بابک قال: سمعت الصاحب یقول: مدحت، والعلم عند الله، بمائه ألف قصیده شعر، عربیه وفارسیه، وقد أنفقت أموالی على الشعراء والأدباء، والزوار والقصاد، ما سررت بشعر، ولا سرنی شاعر، کما سرنی أبو سعید الرستمی الإصفهانی بقوله:
وَرِثَ الوِزارَهَ کابِرًا عَن کابِرٍ
یَروِی عَنِ العَبَّاسِ عَبَّادٌ وِزَا

مَـرفُوعَهَ الإسناد بـالاسنادِ
رَتَهُ وَإســماعِیلُ عَن عَبَّادِ

(الـحموی، ۱۴۱۴: ‏۲/۶۹۹)
فی بغیه الطلب فی تاریخ حلب مذکور: “وجدت فی کتاب بعض الفضلاء عن أبی القاسم عبد الصمد بن بابک قال: قال أبو الفتح بن جنی: کنت أقرأ دیوان أبی الطیب علیه، فقرأت قوله فی کافور:
أغالِبُ فِیکَ الشَّوقَ وَالشَّوقُ أغلَبُ وَأعجَبُ مِن ذا الهَجرِ وَالوَصلُ أعجَبُ‏
حتى بلغت إلى قوله:
ألا لَیتَ شِعرِی هل أقُولُ قَصِیــدَهً فَــلا أشتَکِی فِیها وَلا أتـَـعَتَّبُ‏
وَبـی ما یـَذودُ الشِّعرَ عَـنِّی أقَلّـُهُ وَلـَــکِنَّ قَلبِی یا ابنَهَ القَومِ قُلَّبُ
فقلت له: یعزّ علیّ کیف یکون هذا الشعر فی ممدوح غیر سیف الدوله، فقال: حذرناه وأنذرناه فما نفع، ألست القائل فیه:
أخا الـجُودِ أعطِ النَّاسَ ما أنتَ مَالِکٌ وَلا تـُـعطِــیَنَّ الـنَّاسَ مَا أنا قـَائِلُ
فهو الذی أعطانی لکافور بسوء تدبیره وقله تـمییزه.” (ابن العدیـم، د.ت: ‏۲/۶۷۳)
‌ب) إخراج الأبیات الـمعماه علیه:
نرى فی الدیوان وکذلک فی غیره من الکتب التی جمعت أخبار الشعراء، منها کتب الثعالبی وخاصه الیتیمه، أن هناک بعض القصائد قالها ابن بابک إجابه لأمر من الصاحب أو غیره، بحیث إنه یعمّی علیه بیتا، ویطلب منه أن یخرجه فی قصیده، کما أنه کان معهودا لدى الشعراء؛ وکان ابن بابک حاذقا فی إخراج الـمعمّى، وکذلک کان أحیانا یعمّی على نظرائه من الشعراء؛ ففی الیتیمه أن ابن بابک عمّى على أبی الـحسن علی بن هارون بن علی بن یـحیى الـمنجم[۷] بیتاً، هو:
بَکَرَ العَـواذِلُ فی الصـَّـبا حِ یَلُمنَ مِـن فَـرطِ اصطِباحِی
فأخرجه أبو الـحسن وکتب إلیه:
بِأبِی وَأمِّـی أنتَ مِــن
عَمَّیتَ لِی بَیــتاً وَجَــد
فَنَـقَـرتَهُ نـَقـرًا فَـطَ
وَوَجَـدتُهُ مِن قَولِ مُغـ
بَکَرَ العَـواذِلُ فِی الصَّـبا
فَانشَط وَأبـهِـم غَـیرَهُ
وَیـَـصِحُّ عِندَکَ فِی الـحِجَى

خِلٍّ أعَــزّ أخِی سَــماحِ
تُکَ فیهِ عفتَ بُکُورَ لاحِی
ـنَّ وَلاحَ مِن کُلِّ النَّواحِی
ـرًى بِالـخَلاعَهِ وَالـمِـزاحِ
حِ یَلُمنَ مِن فَرطِ اصطِباحِی
لِـیَجـُوبَ ظُلمَتَــهُ صَباحِی
أنَّ الـمُعَـلَّى مِن قِــداحِی

فأجابه ابن بابک:
بِأبِی مـحاسِـنَ زُرتَنِی
وَخَلائِقٍ کالــنُّورِ بـا
وَخَـلائِقٍ لَـو صُوِّرَت
کُشِفَت ضِبابُ حَدِیـقَتِی
فَأتَت تخایـلُ فی نـِـظا

وَبدیعَهٍ سَلَّـت مِزاحِی
حَ بِسِرِّهِ نَفَسُ الصَّباحِ
سَکَنَت أنابِیبُ الرِّماحِ
وَأجابَـها مُزنُ اقتِراحِی
مٍ هَزَّ أعطافَ ارتیاحِی”

(الثعالبی، ۲۰۰۰: ۳/۵۴۶-۴۵۷؛ وجواب ابن بابک أیضا فی الدیوان، الورقه ۱۵۶)
أما بالنسبه لـما عُمّیَ علیه وإخراجه فنذکر منها ما یأتی:
إنه عُمّی علیه هذا البیت:
وَحَادَثَنِی فَخِلتُ الشَّمسَ دَرَّت عَلَیَّ مِنَ الـمَخَانِقِ وَالـجُـیُوبِ
فأخرجه وقال:
أمِثلِی یَنتَضِــی رَمزَ القَــوَافِـی
وَإن دَرَسَت مَعَالِمُهَا خَــفَــاءً
عَلَى أنِّی طَرِبتُ إلَى سُـلَیـمَى
وَحَادَثَنِی فَخِلتُ الشَّمـسَ دَرَّت

وَیَستَجلـُو مُرَاوَغَـهَ الغُــیـُوبِ
دُرُوسَ العَفوِ أطــلالَ الذُّنـُوبِ
وَقَادَنِیَ الــهَوَى قَودَ الـجَنِیبِ
عَلَیَّ مِنَ الـمَخَانِقِ وَالــجُیُـوبِ

(ابن بابک، الورقه ۵۶)
وقد عمّى علیه الصاحب کافی الکفاه بجرجان بیتا لهشام أخی ذی الرُّمّه وهو:
تَعَزَّیتُ عَن أوفى بِغَیلانَ بَعدَه عَزاءً وَجَفنُ العَینِ مَلآنُ مُترَعُ
(الاصفهانی،۱۹۹۴: ۱۸/۲۶۱)
فأخرجه وکتب إلیه:
أنَلـتُـکَ والأیامُ تُعطِی وَتَمــنَعُ
تـَخَطَّت بِهِ مَوجَ الظَّلامِ شَـوارِدٌ
فَرَاخَیتَ مِن صَبرِی وَعاوَدتَ حَیرَتِی
وَکَلَّفتَنِی إظهارَ رَمزٍ رَمَزتَهُ
وَمَثَّلتَ لِی حَرفَینِ فِی شَکلِ واحِدٍ
فَنَاجَیـتُهُ وَاللَّیلُ مَقتَلُ سِرِّنا
وَراوَغَ فَاستَطرَدتُ وَاللَّحظُ بَینَنا
فَـنَمَّت عَلَیهِ هِمَّهٌ صَاحِبِیَّهٌ
فَصَرَّحَ عَن شَکوَى امرِئٍ خَانَ صَبرَهُ
فَقَالَ وَفِی أجفانِهِ وَلَعُ القَـذَى
تَعَزَّیتُ عَن أوفَى بِغَیلانَ بَعدَهُ

ثناءً لَهُ فِی غُرَّهِ الدَّهرِ مَطلَعُ
لَهُنَّ عَلَى وِردِ الـمَجَرَّهِ مَکرَعُ
وَیُسلِـیـکَ عَمَّــا فاتَ ما یُتَوَقَّعُ
وَأمرُکَ أمرُ اللهِ ما عَنهُ مَدفَعُ
خِداعًا وَنَکْءُ القَرحِ بِالقَرحِ أوجَعُ
فَعَلَّلَنِی بِالوَعدِ لَو کُنتُ أقنَعُ
یَمُوتُ وَیَحیَى وَالـمَخایِلُ تَطمَعُ
مُهَذَّبَهٌ تُملَى عَلَیَّ وَأسـمَعُ
زَمـانٌ بِتَفرِیـقِ الأحِبَّهِ مُولَــعُ
وَأنفاسُــهُ مِن حَسرَهٍ تَتَقَطَّـُع
عَزاءً وَجَفنُ العَینِ مَلآنُ مُترَعُ

(ابن بابک، الورقه ۴۰۲)
أضف إلیهما أنه أمر الصاحبُ مَن بحضرته من الشعراء أن یصفوه فی تشبیب قصیده على وزن قافیه قول عمرو بن معدی­کرب:
أعدَدتُ لِلحَدَثانِ سَا بِغَهً وَعَدَّاءً عَلَندَى
فمن قصیده أبی القاسم عبد الصمد بن بابک:
قَسَمًا لَقَد نَشَرَ الـحَیَا
وَتَـَنفَّـسَت یَـمَنـیَّـهٌ
وَجَریـحَه اللَّبَّاتِ تَنـ
نازَعتُها حَلبَ الشُّـؤو
وَمُساجِلٍ لِـی قَد شَقَقـ

بـِمَناکِـبِ العَلَمَینِ بَـردَا
تَستَضحِکُ الزَّهرَ الـمُنَدَّى
ـثُرُ مِن سَقیطِ الدَّمعِ عِقدَا
نِ وَقَلَّما استَعبَرتُ وَجـدَا
ـتُ لِدائِهِ فِی فِیَّ لَـحدَا …

(الثعالبی،۲۰۰۰: ۳/۲۷۰)
والقصیده فی الیتیمه فی خمسه وعشرین بیتا، وأما فی الدیوان فهی فی تسعه وعشرین بیتا، وعنوانها هکذا: اقترح علیه [ابن بابک] الصاحب کافی الکفاه أن یعمل قصیده على وزن قول الشاعر: لیس الـجمالُ بـمئزرٍ/ فاعلم وإن رُدِّیتَ بُردا، وقافیتها، وأن یصف فیها الفیل، وأنشدها إیاه بجرجان(ابن بابک، الورقه ۲۱۵). وقد ذکرها ابن حمدون أیضا فی وصف الفیل (ابن حمدون، ۱۴۱۷: ‏۵/۲۶۴)لا فی التشبیب، کما ذکر صاحب الیتیمه، وفی هذه الـمسأله بحث فی تهمه أن ابن بابک ینتحل الشعر ولا مجال هنا للخوض فیه.
وهذا شبه امتحان وابتلاء للشاعر، فیزید الشاعر مکانه إذا أبلى فیه بلاء حسنا، کما أن ابن بابک قد نـجح وأبلى.
‌ج) روایه بلغاء عصره شعرَه واستنساخهم إیاه:
کما أن ابن بابک کان یروی الشعر وأخبار الأدب والأدباء، وکان فی عصره مرجعا لغیره من جامعی أخبار الشعراء، مثل الثعالبی، فنجده بـمکانته الشعریه السامیه موقع اهتمام الآخرین من الأدباء، بین راوٍ عنه شعره، أو مستشهد به، أو ناسخ إیاه وغیرهم، وإلیک بعض النماذج:
أبو الفضل بدیع الزمان الهمذانی: قد روى الشعر عن ابن بابک کما تقدم ذکره.(الثعالبی، ۱۴۲۴: ۴۱۷)
أبو نصر سهل بن الـمرزبان: کان ممن یعجبه استنساخ غرر الأشعار وجمع الأدب الفاخر، وقد ذکر الثعالبی أنه کانت تبلغه لـمع یسیره من شعره، فتروقه وتشوقه إلى أخواتها، حتى استدعى أبو نصر سهل بن الـمرزبان من بغداد مجموع شعره کعادته فی استنساخ الظرف واستجلاب الغرر، وبذل النفائس فی استحداث الـملح، فأهدى إلیه ابن بابک مجلده من شعره بـخطه، یسحب ذیلها على الروض الـممطور، والوشی الـمنشور، فلم أدر الدفتر أملح، أو الـخط أحسن، أم الشکل أصبح، أو اللفظ أبرع، أم الـمعنى أبدع؛ وجمعت یدی منها على الضاله الـمنشوده، والغریبه الـموجوده، فأخرجت منها غرراً ما هی إلا أنس الـمقیم، وزاد الـمسافر، ومنیه الکاتب، وتحفه الشاعر (الثعالبی، ۲۰۰۰: ۳/۴۳۷). ولم یکن استنساخ شعره أو الإقبال على دیوانه ینحصر فی هذین الذین تقدم ذکرهما، فهناک من راقه شعره وأسلوب دیـوانه، فاستنسخه من العلماء مثل ابن خـروف النحوی (م ۶۰۹)، إلا أنه لم یکن معاصره فلم نورده هنا.

‌د) الـمکاتبات الشعریه والـمساجلات الأدبیه:
مما یمکن أن نعتبره نموذجا آخر من اتصال ابن بابک بالـحرکه الأدبیه فی عصره ما کان بینه وبین بلغاء عصره وشعرائه من الـمکاتبات الشعریه والـمساجلات الأدبیه، أشهرها ما جرى بینه وبین ابن فارس من مساجله، سنذکرها وغیرها فیما یلی:
أبو الـحسین أحمد بن فارس بن زکریا القزوینی الرازی (۳۲۹- ۳۹۵): هو من أئمه اللغه والأدب، وله مصنفات منها: مقاییس اللغه، والـمجمل فی اللغه، والصاحبی فی اللغه؛ وله شعر حسن. وأما قصته مع ابن بابک فــ «حدث هلال بن الـمظفر الریـحانی قال: قدم عبد الصمد بن بابک الشاعر إلى الری فی أیام الصاحب، فتوقع أبو الـحسین أحمد بن فارس أن یزوره ابن بابک، ویقضی حقّ علمه وفضله، وتوقع ابن بابک أن یزوره ابن فارس ویقضی حقّ مقدمه، فلم یفعل أحدهما ما ظنّ صاحبه، فکتب ابن فارس إلى أبی القاسم ابن حسول:
تَعَدَّیتِ فی وَصلی فَعَدِّی عِتابَکِ
تَیَقَّنتُ أن لَم أحظَ وَالشَّملُ جامِعٌ
ذَهَبتِ بِقَلبٍ عِیلَ بَعدَکِ صَبرُهُ
وَما استَمطَرَت عَینِی سَحابَهَ رَیبَهٍ
وَلا نَقَبَت وَالصَّبُّ یَصبُو لِمِثلِها
وَلا قُلتُ یَومًا عَن قِلًى وَسآمَهٍ
وَأنتِ التی شَیَّبتِ قَبلَ أوانِهِ
تَجَنَّیتِ ما أوفَى وَعاتَبتِ ما کَفَى
وَقَد نَبَحَتنی مِن کِلابِکِ عُصبَهٌ
تَجَافَیتِ مِن مُستَحسَنِ البِرِّ جُملَهً

وَأدنى بَدیلٍ مِن نَواکُم إیابُکِ‏
بِأیسرِ مَطلوبٍ فَهلَّا کِتابُکِ‏
غَداهَ أرَتنا الـمُرقِلاتُ ذَهابُکِ‏
لَدَیکَ وَلا ثَنَّت یَمِینِی سَحابَکِ‏
عَنِ الوَجَناتِ الغانِیاتُ نِقابَکِ‏
لِنَفسِکِ «سُلِّی عَن ثِیابِی ثِیابَکِ»
شَبابِی سَقَى الغُرُّ الغَوادِی شَبابَکِ
أ لَم یَأنِ سُعدَى أن تَکُفِّی عِتابَکِ‏
فَهَلَّا وَقَد حَالُوا زَجَرتِ کِلابَکِ‏
وَجَرَّت عَلَى بَختِی جَفاءَ ابنِ بابَکِ

فلما وقف أبو القاسم الـحسولی على الأبیات، أرسلها إلى ابن بابک، وکان مریضا، فکتب جوابها بدیها: وصلت الرقعه، أطال اللّه بقاء الأستاذ، وفهمتها، وأنا أشکو الیه الشیخ أبا الـحسین، فإنه صیّرنی فصلـًا لا وصلـًا، وزجًّا لا نصلـًا، ووضعنی موضع الـخلال من الـموائد، وتمّت من أواخر القصائد، وسحب اسمی منها مسحب الذیل، وأوقعه موقع الذنب الـمحذوف من الـخیل، وجعل مکانی مکان القفل من الباب، وفذلک من الـحساب، وقد أجبت عن أبیاته بأبیات أعلم أنّ فیها ضعفا لعلتین، علتی وعلتها، وهی:
أیا أثَلاتِ الشِّعبِ مِن مَرجِ یابِسٍ
لَقَد شاقَنی وَاللَّیلُ فی شَملَهِ الـحَیا
وَلَمحَهِ بَرقٍ مُستَمِیتٍ کأنَّهُ
فَبِتُّ کَـأنِّی صَعـدَهٌ یَمَنِیَّهٌ
ألا حَبَّذا صُبحٌ إذا ابیَضَّ أُفقُهُ
رَکِبتُ مِنَ الـخَلصَاءِ تَرکَبُ سَیلَها
فَیا طَارِقَ الزَّورَاءِ قُل لِغُیومِها اسـ
وَقُل لِرِیاضِ القَفصِ تُهدِی نَسیمَها
ألا لَیتَ شِعرِی هَل أبَیتُنَّ لَیلَهً
وَهَل أرَیِنَّ الرَّی دِهلِیزَ بَابِلٍ
وَیُصبِحُ رَدمُ السَّدِّ قَفلًا عَلَیهِما

سَلامٌ عَلَى آثارِکُنَّ الدَّوارِسِ‏
إلَیکُنَّ تَولِیعَ النَّسیمِ الـمخالِسِ‏
تَرَدُّدُ لَحظٍ بَینَ أجفانِ ناعِسِ‏
تُزَعزَعُ فِی نَقعٍ مِنَ اللَّیلِ دَامِسِ‏
تَصَدَّعَ عَن قَرنٍ مِنَ الشَّمسِ وَارِسِ‏
وُرودَ الـمَطِیِّ الـحائِماتِ الکَوانِسِ‏
ـتَهِلِّی عَلَى مَتنٍ مِنَ الکَرخِ آنِسِ‏
فَلَستُ عَلَى بُعدِ الـمَزارِ بِآیِسِ
لقی بَینَ أقراطِ الـمَها وَالـمَحابِسِ‏
وَبابُک دِهلیزٌ إلى أرضِ فارِسِ‏
کَما صِرتَ قَفلًا فی قَوافِی ابنِ فارِسِ

فعرض أبو القاسم الـحسولی الـمقطوعتین على الصاحب، وعرفه الـحال، فقال: البادی أظلم، والقادم یزار، وحسن العهد من الإیمان.» (الـحموی، ۱۴۱۴: ۱/۴۱۶ و ۴۱۸؛ الأمین، ۱۴۰۶: ۳/۶۳) وهذه الـمساجله الأدبیه بین ابن فارس وابن‏ بابک‏، تظهر لنا مدى اتصال شاعرنا بالـحرکه الأدبیه فی عصره.
الأستاذ الأدیب أبو الـحسین محمد بن أحمد الشیبانی: مدحه ابن بابک، وکتب إلیه قصیده عندما رزق بنتاً منها:
أبا الـحسنِ الشُّموسُ مُؤنَّثاتٌ
وَأرضُ اللهِ أنثَى وَالسَّماءُ الّـ

وَضَوءُ البَدرِ لَیسَ لَهُ ثُباتُ
ـتی فِیها النُّجومُ الـجَارِیَاتُ

(ابن بابک، الورقه ۱۰۸)
ومدحه أیضا بـما أوله:
مَوَدَّهٌ طَفلَت وَاللیلُ مَسدُولُ وَالـجَفنُ بَعدَ امتِنَاعِ الدَّمعِ مَبلُولُ
(نفسه: ۵۵۹)
الشریف أبو الـحسن الـموسوی الـمعروف بالرضی(ره):کتب الشاعر إلى الرضی یذکّره بحاجه إنسانٍ وعده قضاءَها:
أعِد نَظَرًا وَطَیفُ الهَمِّ طَارِق
وَصِل حَبلَ الوَفاءِ فَإنَّ عـارًا
قـِلادَهُ مِنَّهٍ طَـوَّقـتَـنِیها

وَمِـثلُـکَ لا یُذَمُّ لِغَیرِ وَاثِق
عِـتابُ مُشیّعٍ مَنَّ الـخَلائِق
فَصُنها عَن مُجاذَبَهِ العَـوائِق

(ابن باب، الورقه ۴۹۹)
أبو منصور أحمد بن محمد اللجیمی: له قصیده کتب بها إلى ابن بابک ومنها:
یا مَن یُجَدِّدُنی مَـعَ الأوهامِ
وَمَـجالُ وُدِّکَ أنَّـهُ مُتَحَصِّنٌ
أ أومَضَت نَحـوَ العِـراقِ تَحِیَّهٌ
وَمُخَیَّم لـلأنسِ حَـفَّ بِفِتیَهٍ
فَـﭑجعَل أخاک لأختِها أهلاً فَما

عَهدًا وَیُطرِقُنی مَـعَ الأحلامِ
بِمَجالِ أفکـارِی مَـعَ اللُّوَّامِ
تُحیِی قَتیلَ صَبابَهٍ وَغَـرامِ
بِیضِ الـخَلائِقِ وَالوُجُوهِ کِرَامِ…
یَخشى عَلَیک عَوائـقَ الإفحامِ”

(الثعالبی،۲۰۰۰: ۴/۴۷۰-۴۷۱)
أبو غانم معروف بن محمد القصری:
قال الثعالبی فیه: «کان من رؤوس الرؤساء وکرام البلغاء والغالین فی محبه الأدب واقتناء الکتب وجمعتنی وإیاه فی اجتیازه بنیسابور صحبه یسیره الـمده کثیره الفائده وقد کان سمع بی ولم یرنی فاستنسخ کتباً لی وأنشدنی أبیاتاً لنفسه علق بحفظی.»(الـمصدر نفسه، ج۵/۱۵۰) وکتب ابن بابک إلیه قصیده مادحه أولها:
أیا عَینُ هَل لَکِ فی مَطمَحٍ وَیا طَرفُ هَل لَکَ فی مَطرَحِ
(ابن بابک، الورقه ۱۴۵)
‌ه) مدح معاصریه أو هجوهم:
هناک غیر قلیل من الأدباء والشعراء والکتاب الذین مدحهم الشاعر أو هجاهم لأغراض علمیه أو أسباب نفسیه، کما نراه هجا القاضی التنوخی دون غرض علمی یعرف، وهجا الأدیب البَـتِّی لغرض علمی، حیث إن البتی عابه فی شعره فأجابه. وفیما یلی بعض من مدحهم من معاصریه:
القاضی أبو القاسم علی بن مـحسن بن علی بن محمد بن أبی الفهم التنوخی (۲۷۸-۳۴۲هـ):
هو قاض شاعر أدیب عالـم بأصول الـمعتزله، ولد بأنطاکیه، فرحل إلى بغداد، وولی قضاء الأهواز والبصره وغیرهما، وأقام مده فی بغداد، فتوفی بالبصره، وله دیوان شعر. کثیرا ما هجاه الشاعر بألفاظ ثقیله لاذعه، منها:
قال الکتبی فی ترجمه التنوخی: «فیه یقول ابن بابک:
إذا التّنوخِیُّ انتَشَى
أخفَى عَلَیهِ إن مَشَیـ
ولا أراهُ قـلـّهً

وَغَـاصَ ثُمَّ انتَعَشَا
ـتُ وَهو یَخفَى إن مَشَى
وَلا یَـرانِـی عمشا”

(الکتبی، د.ت: ۳/۶۱)
وکذلک هناک بعض هجاء له لا نذکره، کیلا یطول بنا الـحدیث.(انظر: ابن بابک، الورقه ۳۸)
أبو العباس أحمد بن محمد بن الدرامی الـمعروف بالنامی:
هجاه شاعرنا، قال الصفدی: قال ابن بابک یهجوه:
“تَقَدَّمَ النامِی وَلَکِـنَّهُ
قَـد سَوَّدَ الإثـمِدُ آماقَهُ
إذَا استَدَارَ الکُحلُ فی جَفنِهِ
مـا ضَـرَّ مَن لَقَّبَهُ نامِیًا

تَأخُّرٌ فِـی زِی تَقدِیـمِ..
تَسوِیدَ أبـوَابِ الـمَآتِیمِ
أشبَهَ إلا مُقلَهَ الرِّیـمِ
لو قَدَّمَ الیاءَ عَلَى الـمِیمِ”

(الصفدی،۲۰۰۰: ۸/۶۵)
الأدیب أحمد بن علی أبو الـحسن البتّی:
هجاه عندما عابه، وعیّره هذا الکاتب لتضمین أبیات غیر متمّمه، وأنکر تغییر القافیه منها، فقال مستهلا:
إذَا جُرتَ عَن قَصدِی وَأبلَغتَ فِی قَلبِی وَأسرَفتَ فِی الدَّعوَى عَلَیَّ فَمَا ذَنبِی
(ابن بابک، الورقه ۳۲)
ابن فُورَّجَه:
ابن فورّجه- بضم الفاء وسکون الواو وتشدید الراء الـمفتوحه وفتح الـجیم- البروجردی: أدیب فاضل مصنّف، له کتاب الفتح على أبی الفتح، والتجنی على ابن جنی، یردّ فیه على أبی الفتح ابن جنی فی شرح شعر الـمتنبی، ومولده فی ذی الـحجه سنه ثلاثین وثلاثـمائه، کان موجوداً سنه خمس وخمسین وأربعمائه. (الـحموی، ۱۴۱۴: ‏۶/۲۵۲۴) هجاه الشاعر، واستخفّ شأنه نسبا وعلما، وعزا إلیه من شنائع الـملام ونـجلاء الطعان، إذا بلغه أن ابن فورجه بـهمدان ردّ علیه فی شعره “نصت”، وزعم أنه لـحن، وقال إنـما الصحیح هو “أنصت”، فقال فیه قصیده وهجاه مطلعها:
لَمَّا تَقاصَرتَ عَنِ الـحَمدِ أحبَبتَ أن تَذکُرَ بِـالَّردِّ
(ابن بابک، الورقه ۲۴۵)
الکتّاب: وقد تعرض لکثیر من الکتاب فی شعره، ومعظم ما نرى عنه فی هذا الـمجال الهجو، فعلى سبیل الـمثال قال:
کَیفَ لا یَضرِطُ الزَّمـَا
وَابـنُ حِبَّـانَ عَـالِمٌ
آنَ أن تَـحرِفَ السَّمَا

نُ وَتَجرِی العَجَائِبُ
وَالسَّرَنـدِی کَـاتِبُ
ءُ وَتَعمَى الکَـوَاکِبُ

(ابن بابک، الورقه ۸۹)
أو ما قال هجوا لبعض الکتاب:
وَکَاتِبُکُم نَاقِلٌ ذَالَهُ إلى مَوضِعِ التَّاء مِن کَاتِبِ
(نفسه، الورقه ۹۶)
وکذلک ابن الـخف الکاتب النصرانی، وابن حبشان الکاتب، والبتّی الکاتب، وابن فورجه الآنف ذکره أیضا کان من الکتاب، وآخرون مـمن قد­تکلمنا على بعضهم فی هجاء الشاعر.
النتیجه
۱ـ ابن بابک من شعراء دوله آل بویه کان عربی الأصل والـمولد والـمنشأ، إلا أنه اختلط نسبه من ناحیه الأب، فاسم جده بابک دلیل علیه.
۲ـ کان ابن بابک شیعیا لدلائل منها: مدحه للصاحب، وأنه ذکر فی کتاب الذریعه، وأهم منهما أشعاره الداله على اعتقاده، بید أن هذا الاعتقاد لایستلزم التزامه بمراعاه الأحکام الشرعیه، فنجده مستهترا بشرب الـخمر.
۳ـ کان شعره من العذوبه بـحیث کان الأدباء یتناقلونه، ویستشهدون به، ویـملکون دیوانه، منهم ابن خروف النحوی والثعالبی.
۴ـ کان لابن بابک دور فی الـحیاه الأدبیه فی عصره، وکان بینه وبین معاصریه من الأدباء والشعراء اتصال وطید سلبیا أو إیـجابیا، یـمکن تلخیصه فیما یلی:
‌أ) روایته أخبارَ الشعراء والأدباء.
‌ب) مدائحه أو أهاجیه التی وجهّها إلى معاصریه.
‌ج) الـمعارضات الشعریه التی کانت تجری بینه وبین معاصریه.
‌د) التساؤلات والإجابات الـجاریه بینهم.
‌ه) روایه الآخرین لشعره وتناقلهم دیوانه.
وممن نـجد بینهم وبین شاعرنا بعض العلاقات الأدبیه الآنفه الذکر: ابن فارس وآل الـمنجم والتنوخی والثعالبی وأبی غانم والشریف الرضی والثعالبی و البتی الکاتب وغیرهم.
الـهوامش

قال الزبیدی فى اسم الشاعر: «وعبد الصّمدِ بن‏ بابَکَ‏ شاعر مُفلِق‏ مشهور بعد الأربعمائه، وفی بعض النسخ عبد الملک، وفی أخرى عبد اللّه والصّواب أنّ اسمه عبد الصّمد کما ذکرنا.» الزبیدی، ج۱۳/۵۱۴ ولم نـجد غیره من أشار إلى هذا الاختلاف، والکتب مـجمعه على أن اسمه عبد الصمد.
إذ إن الأمیر أبو القاسم محمود بن سبکتکین (الـمتوفى۴۲۱) استولى فی سنه تسع وثمانین وثلاثمائه على أعمال خراسان بعد أن هزم الأمیر عبد الملک بن نوح السامانی. (ابن تغری، ج‏۴/۲۰۰) کما وقد ملک خوارزم سنه ۴۰۷. (الـمصدر نفسه: ص۴۱)
حسب ما ورد فى دیوانه من المدن والمواطن التى مدح فیها الکبار أو هجاهم.
للتکنیه أسباب أخرى یمکن لمزید من الاطلاع علیها الرجوع إلى مقاله: جستارى در کنیه و فرهنگ عربی‌ـ ‌اسلامی(دراسه فى الکنیه والثقافه العربیه الإسلامیه)، مـجله “علوم حدیث” (فارسیه)، العدد ۴۷، صص۸۴-۱۱۲.

[۵]. ذکر الثعالبى هذین البیتین -هذا والسابق له- فی کتابه “الـمنتحل”، کما أنـهما مذکوران فی کتابه (خاص الـخاص: ۲۳۵) وکذلک فی (الإعجاز والإیـجاز: ۱۶۹) باختلاف یسیر.
[۶] . هکذا فی الیتیمه، وأظنه ابن القاشانی إذ لم نـجد أحدا باسم ابن القرانی، ولعله تصحیف لم یفهمه الـمصحح، فمن شعراء الصاحب هو ابن القاشانی المذکور فی یتیمه الدهر، ۳/۲۲۶، عند ترجمه الصاحب.
[۷]. قال الشاعر فی بنی المنجم: لِبَنی الـمُنَجِّمِ نَشوَهٌ بَینَ الفَصَاحَهِ وَالسَّماحِ
وَمَباسِمٌ مَعسُولَـهٌ تطوَى عَلَى صِیرٍ وَرَاحِ
(ابن بابک، الورقه ۱۶۰)

الـمصادر
آذرنوش، آذرتاش، چالش میان فارسی و عربی، طهران، نشر نی، ط۲، ۱۳۸۷ش.
ــــــــ، “ابن بابک”، دائره المعارف الإسلامیه الکبری، ج۲، إیران، مرکز دائره المعارف الإسلامیه الکبری، ط۱، ۱۴۱۶.
ابن الأثیر، عز الدین أبو الحسن علی بن أبی الکرم (م ۶۳۰)، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر ـ دار بیروت، ۱۳۸۵/۱۹۶۵.
ابن العدیم، کمال الدین عمر بن أحمد بن أبى جراده، بغیه الطلب فى تاریخ حلب، بیروت، دار الفکر، د.ت.
ابن بابک، الدیوان، مخطوطه، المکتبه الوطنیه، طهران، رقم ۴۹۴.
ابن تغرى بردی الأتابکی، جمال الدین أبو الـمحاسن یوسف، النجوم الزاهره فـی ملوک مصر والقاهره، وزاره الثقافه والإرشاد القومی، مصر، دارالکتب، د.ت.
ابن الجوزی، أبو الفرج عبد الرحمن بن علی بن محمد (م ۵۹۷)، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد عبد القادر عطا و مصطفى عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه، ط الأولى، ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
ابن حمدون، محمد بن حسن، التذکره الـحمدونیه، بیروت، دار صادر، ط۱، ۱۴۱۷.
ابن خلکان، أبو العباس شمس الدین أحمد بن محمد بن أبی بکر، وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان، حققه: إحسان عباس، بیروت، دار صادر، ط۱، د.ت.
ابن شهر آشوب السروی الـمازندرانی، أبو جعفر محمد بن علی، مناقب آل أبی طالب، تـحقیق: یوسف البقاعی، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۱۲.
ابن العماد، شهاب الدین أبو الفلاح عبد الحی بن أحمد العَکَرِی الـحنبلی الدمشقی (م ۱۰۸۹)، شذرات الذهب فی أخبار من ذهب، تحقیق الأرناؤوط، دمشق – بیروت، دار ابن کثیر، ط الأولى، ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
ابن فضل الله العمری، شهاب الدین أحمد بن یـحیى بن فضل الله، مسالک الأبصار فی ممالک الأمصار، الـمجمع الثقافی، أبو ظبی، ط۱، ۱۴۲۳
الأسدی، الکمیت بن زید، دیوان، جمع وشرح وتحقیق: محمد نبیل طریفى، بیروت، دار صادر، ط۱، ۲۰۰۰.
الإصفهانی، علی بن الحسین أبو الفرج (۳۵۶هـ)، کتاب الأغانی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ط۱، ۱۴۱۵/۱۹۹۴.
الأمین، السید مـحسن، أعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف للمطبوعات‏، ط۱، ۱۴۰۶.
البغدادی، عبد القادر بن عمر، خزانه الأدب ولب لباب لسان العرب، تحقیق: عبد السلام محمد هارون، القاهره، مکتبه الـخانـجی، ط۴، ۱۴۱۸ـ ۱۹۹۷.
الثعالبی، عبد الـملک بن محمد، الإعجاز والإیجاز، تقدیم وتـحقیق و تعلیق: محمد زینهم، القاهره ـ مصر، الدار الثقافیه للنشر، ۱۴۲۶ ـ ۲۰۰۶.
ـــــ، ثـمار القلوب فی المضاف والمنسوب، تحقیق: محمد أبوالفضل إبراهیم، بیروت، الـمکتبه العصریه، ط۱، ۱۴۲۴.
ـــــ، خاص الـخاص، شرحه و علق علیه: مأمون بن مـحیی الدین الـجنان، بیروت، دار الکتب العلمیه، ط۱، ۱۴۱۴ ـ ۱۹۹۴.
ـــــ، یتیمه الدهر فی مـحاسن أهل العصر، إعداد: إبراهیم شمس الدین، منشورات محمد علی بیضون، بیروت، لبنان، دار الکتب العلمیه، ط۱، ۱۴۲۰ ـ ۲۰۰۰.
الـحموی، یاقوت، معجم الأدباء، بیروت، دار الغرب الإسلامی، ط۱، ۱۴۱۴هـ
خضیّر، ضیاء، صوره الـخمر لدى شاعر عباسی عبد الصمد بن منصور بن الـحسن الـمعروف بابن بابک، مـجله الـمورد، ۱۹۷۹- ۱۳۹۹، العراق – بغداد، الـمجلد الثامن، العدد الثالث.
الـخنساء، الدیوان، شرح و ضبط: إبراهیم شمس الدین، بیروت (لبنان)، منشورات مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ط۱، ۱۴۲۲هـ.
دهخدا، علی أکبر، لغتنامه دهخدا، جامعه طهران، طهران، مؤسسه لغتنامه دهخدا، ط۱، ۱۳۷۷ش.
الذهبی، شمس الدین محمد بن أحمد (م ۷۴۸)، تاریخ الإسلام ووفیات الـمشاهیر والأعلام، تـحقیق عمر عبد السلام تَدمُرِی، بیروت، دار الکتاب العربی، ط الثانیه، ۱۴۱۳/۱۹۹۳.
ـــــ، سیر أعلام النبلاء وبهامشه أحکام الرجال و میزان الاعتدال فى نقد الرجال، تـحقیق: محب الدین أبی سعید عمر بن غرامه العمروی، بیروت، دار الفکر، ط۱، ۱۴۱۷ـ۱۹۹۷.
الراغب الإصفهانی، الـحسین بن محمد، مـحاضرات الأدباء ومـحاورات الشعراء والبلغاء، بیروت، شرکه دار الأرقم بن أبی أرقم، ط۱، ۱۴۲۰.
الزَبیدی، محمد مرتضى الـحسینی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالفکر، ط۱، ۱۴۱۴ق.
الزرکلی، خیر الدین (م ۱۳۹۶)، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و الـمستعربین و الـمستشرقین، بیروت، دار العلم للملایین، ط الثامنه، ۱۹۸۹.
سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، تعریب: محمود فهمی الـحجازی، مراجعه الترجمه: عرفه مصطفى وسعید عبد الرحیم، قم ـ ایران، مکتبه آیه الله العظمى الـمرعشی النجفی العامه، ط۲، ۱۴۱۲.
الشنترینی، أبو الـحسن علی بن بسام، الذخیره فی مـحاسن أهل الـجزیره، تحقیق: إحسان عباس، لیبى- تونس، دار العربیه للکتب، ط۱، ۱۳۹۵.
الصفدی، صلاح الدین خلیل بن ایبک، أعیان العصر وأعوان النصر، تـحقیق: علی أبو زید ونبیل أبو عمشه ومحمود موعد ومحمود سالم محمد، وقدم له: مازن عبد القادر الـمبارک، دمشق، دار الفکر، ط۱، ۱۴۱۸ ـ ۱۹۹۸.
ــــــ، کتاب الوافی بالوفیات، تـحقیق واعتناء: أحمد الرناؤوط وترکی مصطفى، بیروت ـ لبنان، دار إحیاء التراث العربی، ط۱، ۱۴۲۰ ـ ۲۰۰۰.
الصنعانی، ضیاء الدین یوسف بن یـحیى الـحسن الیمنی، نسمه السحر بذکر من تشیّع وشعر، حققه وصححه: أحمد الـمهدوی الدامغانی، طهران، ترتیب فهارسه: مهدی الـخلیل، مرکز طبعه و نشر وزاره الـخارجیه، ط۱، ۱۳۸۰ هـ ش.
العباسی، عبد الرحیم بن أحمد، معاهد التنصیص على شواهد التلخیص، حققه وعلق حواشیه ووضع فهارسه: محمد محیی الدین عبد الـحمید، القاهره، مطبعه السعاده بـجوار محافظه مصر، ط۱، ۱۳۶۷ـ ۱۹۴۷.
فراتی، على اکبر، جستارى در کنیه و فرهنگ عربی ‌ـ ‌اسلامی، مـجله “علوم حدیث” (فارسیه)، العدد ۴۷، صص۸۴-۱۱۲.
الفیروز آبادی، القاموس الـمحیط، ترتیب: الطاهر أحمد الزاوی، منشورات عیسى البابی الـحلبی وشرکائه، ط۲، د.ت.
القمی، عباس، الکنى والألقاب ، طهران، مکتبه الصدر، ط۱، ۱۴۰۹ ـ ۱۳۶۸ش.
الکتبی، محمد بن شاکر، فوات الوفیات و الذیل علیها، تحقیق: إحسان عباس، بیروت، دارصادر، ط۱، د.ت.
الـمتنبی، أبو الطیب، الدیوان، شرحه وکتب هوامشه: مصطفى سبیتی، بیروت، لبنان، دار الکتب العلمیه، ط۱، ۱۴۰۶ ـ ۱۹۸۶.
منـزوی، محسن (آقا بزرک الطهرانی)، الذریعه إلى تصانیف الشیعه، قم، منشورات اسماعیلیان، ۱۴۰۸هـ.
مهیار الدیلمی، دیوان، تصحیح: أحمد نسیم، القاهره، مطبعه دار الکتب الـمصریه، ط۱، ۱۳۴۴- ۱۹۲۵.

مراجع
آذرنوش، آذرتاش، چالش میان فارسی و عربی، طهران، نشر نی، ط۲، ۱۳۸۷ش.
ــــــــ، “ابن بابک”، دائره المعارف الإسلامیه الکبری، ج۲، إیران، مرکز دائره المعارف الإسلامیه الکبری، ط۱، ۱۴۱۶.
ابن الأثیر، عز الدین أبو الحسن علی بن أبی الکرم (م ۶۳۰)، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر ـ دار بیروت، ۱۳۸۵/۱۹۶۵.
ابن العدیم، کمال الدین عمر بن أحمد بن أبى جراده، بغیه الطلب فى تاریخ حلب، بیروت، دار الفکر، د.ت.
ابن بابک، الدیوان، مخطوطه، المکتبه الوطنیه، طهران، رقم ۴۹۴.
ابن تغرى بردی الأتابکی، جمال الدین أبو الـمحاسن یوسف، النجوم الزاهره فـی ملوک مصر والقاهره، وزاره الثقافه والإرشاد القومی، مصر، دارالکتب، د.ت.
ابن الجوزی، أبو الفرج عبد الرحمن بن علی بن محمد (م ۵۹۷)، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد عبد القادر عطا و مصطفى عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه، ط الأولى، ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
ابن حمدون، محمد بن حسن، التذکره الـحمدونیه، بیروت، دار صادر، ط۱، ۱۴۱۷.
ابن خلکان، أبو العباس شمس الدین أحمد بن محمد بن أبی بکر، وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان، حققه: إحسان عباس، بیروت، دار صادر، ط۱، د.ت.
ابن شهر آشوب السروی الـمازندرانی، أبو جعفر محمد بن علی، مناقب آل أبی طالب، تـحقیق: یوسف البقاعی، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۱۲.
ابن العماد، شهاب الدین أبو الفلاح عبد الحی بن أحمد العَکَرِی الـحنبلی الدمشقی (م ۱۰۸۹)، شذرات الذهب فی أخبار من ذهب، تحقیق الأرناؤوط، دمشق – بیروت، دار ابن کثیر، ط الأولى، ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
ابن فضل الله العمری، شهاب الدین أحمد بن یـحیى بن فضل الله، مسالک الأبصار فی ممالک الأمصار، الـمجمع الثقافی، أبو ظبی، ط۱، ۱۴۲۳
الأسدی، الکمیت بن زید، دیوان، جمع وشرح وتحقیق: محمد نبیل طریفى، بیروت، دار صادر، ط۱، ۲۰۰۰.
الإصفهانی، علی بن الحسین أبو الفرج (۳۵۶هـ)، کتاب الأغانی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ط۱، ۱۴۱۵/۱۹۹۴.
الأمین، السید مـحسن، أعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف للمطبوعات‏، ط۱، ۱۴۰۶.
البغدادی، عبد القادر بن عمر، خزانه الأدب ولب لباب لسان العرب، تحقیق: عبد السلام محمد هارون، القاهره، مکتبه الـخانـجی، ط۴، ۱۴۱۸ـ ۱۹۹۷.
الثعالبی، عبد الـملک بن محمد، الإعجاز والإیجاز، تقدیم وتـحقیق و تعلیق: محمد زینهم، القاهره ـ مصر، الدار الثقافیه للنشر، ۱۴۲۶ ـ ۲۰۰۶.
ـــــ، ثـمار القلوب فی المضاف والمنسوب، تحقیق: محمد أبوالفضل إبراهیم، بیروت، الـمکتبه العصریه، ط۱، ۱۴۲۴.
ـــــ، خاص الـخاص، شرحه و علق علیه: مأمون بن مـحیی الدین الـجنان، بیروت، دار الکتب العلمیه، ط۱، ۱۴۱۴ ـ ۱۹۹۴.
ـــــ، یتیمه الدهر فی مـحاسن أهل العصر، إعداد: إبراهیم شمس الدین، منشورات محمد علی بیضون، بیروت، لبنان، دار الکتب العلمیه، ط۱، ۱۴۲۰ ـ ۲۰۰۰.
الـحموی، یاقوت، معجم الأدباء، بیروت، دار الغرب الإسلامی، ط۱، ۱۴۱۴هـ
خضیّر، ضیاء، صوره الـخمر لدى شاعر عباسی عبد الصمد بن منصور بن الـحسن الـمعروف بابن بابک، مـجله الـمورد، ۱۹۷۹- ۱۳۹۹، العراق – بغداد، الـمجلد الثامن، العدد الثالث.
الـخنساء، الدیوان، شرح و ضبط: إبراهیم شمس الدین، بیروت (لبنان)، منشورات مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ط۱، ۱۴۲۲هـ.
دهخدا، علی أکبر، لغتنامه دهخدا، جامعه طهران، طهران، مؤسسه لغتنامه دهخدا، ط۱، ۱۳۷۷ش.
الذهبی، شمس الدین محمد بن أحمد (م ۷۴۸)، تاریخ الإسلام ووفیات الـمشاهیر والأعلام، تـحقیق عمر عبد السلام تَدمُرِی، بیروت، دار الکتاب العربی، ط الثانیه، ۱۴۱۳/۱۹۹۳.
ـــــ، سیر أعلام النبلاء وبهامشه أحکام الرجال و میزان الاعتدال فى نقد الرجال، تـحقیق: محب الدین أبی سعید عمر بن غرامه العمروی، بیروت، دار الفکر، ط۱، ۱۴۱۷ـ۱۹۹۷.
الراغب الإصفهانی، الـحسین بن محمد، مـحاضرات الأدباء ومـحاورات الشعراء والبلغاء، بیروت، شرکه دار الأرقم بن أبی أرقم، ط۱، ۱۴۲۰.
الزَبیدی، محمد مرتضى الـحسینی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالفکر، ط۱، ۱۴۱۴ق.
الزرکلی، خیر الدین (م ۱۳۹۶)، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و الـمستعربین و الـمستشرقین، بیروت، دار العلم للملایین، ط الثامنه، ۱۹۸۹.
سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، تعریب: محمود فهمی الـحجازی، مراجعه الترجمه: عرفه مصطفى وسعید عبد الرحیم، قم ـ ایران، مکتبه آیه الله العظمى الـمرعشی النجفی العامه، ط۲، ۱۴۱۲.
الشنترینی، أبو الـحسن علی بن بسام، الذخیره فی مـحاسن أهل الـجزیره، تحقیق: إحسان عباس، لیبى- تونس، دار العربیه للکتب، ط۱، ۱۳۹۵.
الصفدی، صلاح الدین خلیل بن ایبک، أعیان العصر وأعوان النصر، تـحقیق: علی أبو زید ونبیل أبو عمشه ومحمود موعد ومحمود سالم محمد، وقدم له: مازن عبد القادر الـمبارک، دمشق، دار الفکر، ط۱، ۱۴۱۸ ـ ۱۹۹۸.
ــــــ، کتاب الوافی بالوفیات، تـحقیق واعتناء: أحمد الرناؤوط وترکی مصطفى، بیروت ـ لبنان، دار إحیاء التراث العربی، ط۱، ۱۴۲۰ ـ ۲۰۰۰.
الصنعانی، ضیاء الدین یوسف بن یـحیى الـحسن الیمنی، نسمه السحر بذکر من تشیّع وشعر، حققه وصححه: أحمد الـمهدوی الدامغانی، طهران، ترتیب فهارسه: مهدی الـخلیل، مرکز طبعه و نشر وزاره الـخارجیه، ط۱، ۱۳۸۰ هـ ش.
العباسی، عبد الرحیم بن أحمد، معاهد التنصیص على شواهد التلخیص، حققه وعلق حواشیه ووضع فهارسه: محمد محیی الدین عبد الـحمید، القاهره، مطبعه السعاده بـجوار محافظه مصر، ط۱، ۱۳۶۷ـ ۱۹۴۷.
فراتی، على اکبر، جستارى در کنیه و فرهنگ عربی ‌ـ ‌اسلامی، مـجله “علوم حدیث” (فارسیه)، العدد ۴۷، صص۸۴-۱۱۲.
الفیروز آبادی، القاموس الـمحیط، ترتیب: الطاهر أحمد الزاوی، منشورات عیسى البابی الـحلبی وشرکائه، ط۲، د.ت.
القمی، عباس، الکنى والألقاب ، طهران، مکتبه الصدر، ط۱، ۱۴۰۹ ـ ۱۳۶۸ش.
الکتبی، محمد بن شاکر، فوات الوفیات و الذیل علیها، تحقیق: إحسان عباس، بیروت، دارصادر، ط۱، د.ت.
الـمتنبی، أبو الطیب، الدیوان، شرحه وکتب هوامشه: مصطفى سبیتی، بیروت، لبنان، دار الکتب العلمیه، ط۱، ۱۴۰۶ ـ ۱۹۸۶.
منـزوی، محسن (آقا بزرک الطهرانی)، الذریعه إلى تصانیف الشیعه، قم، منشورات اسماعیلیان، ۱۴۰۸هـ.
مهیار الدیلمی، دیوان، تصحیح: أحمد نسیم، القاهره، مطبعه دار الکتب الـمصریه، ط۱، ۱۳۴۴- ۱۹۲۵.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: ۲,۲۹۲
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: ۶۸۴
صفحه اصلی | واژه نامه اختصاصی | اخبار و اعلانات | اهداف و چشم انداز | نقشه سایت
ابتدای صفحه ابتدای صفحه

Journal Management System. Designed by sinaweb.

تهیه شده توسط تیم تیتز اس اس (titrss)

منبع/resource

Related Posts
  • پرداخت بیمه در دوران سربازی چگونه است؟
  • تجزیه عراق سیاست کشورهای غربی برای ایجاد ناامنی در خاورمیانه است
  • تعداد گالری‌های صنایع دستی افزایش می‌یابد/ ارائه تسهیلات حمایتی
  • کارنامه علمی داوطلبان آزمون سراسری ۹۶ منتشر شد
  • اگر سردار سلیمانی نبود بغداد به وسیله داعش سقوط می کرد
  • مراسم جشن شکوفه ها آغاز شد
  • حمید شاه آبادی معاون صدای رسانه ملی شد
  • انتقاد لاوروف از اظهارات ضد ایرانی ترامپ در مجمع عمومی سازمان ملل
  • اهمیت استراتژیک استان «الأنبار» عراق/ پیروزی جدید در راه است
  • کوچ سپرده های بانکی به بازارمسکن تا چندماه آینده/شوک قیمتی نداریم
  • لحن و رفتار ترامپ همه زمینه‌های مثبت را از بین می‌برد
  • مزاحمت‌های پیامکی متوقف نشد/اهمال در اجرای مصوبه شورای فضای مجازی
  • کدام سریال ها در محرم ۹۶ پخش می شوند؟ + تصاویر
  • وزارت اطلاعات سرویس‌های خارجی غیرعلمی را شناسایی می‌کند
  • آمانو در مقام خود ابقا شد
  • کشف تریاک از معده مسافر پرواز زاهدان – مشهد
  • تهدید مضحک ترامپ: از برجام خارج می‌شویم!
  • سیاست برجامی ترامپ؛ از خروجی تخیلی تا شرط و شروط برای ماندن + تصاویر
  • فهرست سخنرانان روز نخست مجمع عمومی سازمان ملل
  • از اولتیماتوم ترامپ به آمانو تا افزایش تنش در شبه جزیره کره
  • قانون شکنی در استقلال از نوع وتوی مصوبات/نخستین مدال جهانی والیبال ایران/جانشین اصلی منصوریان پس از برکناری
  • سه شهر ایران ثبت جهانی شدند
  • مرگ وحشتناک اپراتور بر اثر سقوط جرثقیل + فیلم
  • جنگ آمریکا و ایران تا چه حد محتمل است؟
  • تعداد بیکاران کشور به ۳میلیون و سه هزار نفر رسید
  • بازتاب هشدار رهبر معظم انقلاب به آمریکا درباره هرگونه حرکت اشتباه در قبال برجام
  • خون در خیابان‌های راخین جاری است/ مسلمانان میانمار روزهای سختی در پیش دارند
  • تیلرسون: در صورت کارساز نبودن تلاش‌های دیپلماتیک، اقدام نظامی تنها راه حل مقابله با کره شمالی است!
  • استراتژی جمهوری اسلامی تعامل گسترده با جهان است
  • فرمول ویژه نتانیاهو به ترامپ درباره لغو یا تغییر برجام
  • کاهش اختیارات شهردار تازه کار تهران
  • زنگنه نمی‌تواند پتروشیمی را به مجموعه‌ای ارزآور برای ایران تبدیل کند
  • تخلفات آمریکا در خصوص برجام
  • هیچ‌ مرجعی اجتهاد حسن خمینی را تأیید نکرده بود
  • دیدارهای دوستانه تیم ملی در ورزشگاه امام رضا(ع)
  • «دیرالزور»؛ نقطه ثقل رقابتی پیچیده در سوریه
  • برخی حرف‌های روحانی، صرفا برای رأی بود
  • واکنش سینماگر ایرانی به فاجعه کشتار مسلمانان در میانمار
  • تحریم‌های جدید آمریکا علیه ایران نشان‌دهنده زوال و نابودی قدرت این کشور است
  • «جلال طالبانی» درباره «مسعود بارزانی» چه گفته بود؟
  • دم با این اختلاس و حقوق‌های نجومی بالا می‌آورد
  • قاسمی حملات تروریستی در جنوب عراق را محکوم کرد
  • تکراری سلفی جنجالی «لیست امیدی»ها با کیک جشن تولد!
  • علی عسکری: ایران در قله جنگ فرهنگی قرار دارد
  • مناطق آزاد زیرمجموعه وزارت اقتصاد شد
  • ترامپ: ایران روح توافق هسته‌ای را نقض کرده
  • اولین محموله از کمک‌های بشردوستانه ایران برای مسلمانان میانمار
  • شهادت ۳ زائر ایرانی و زخمی شدن ۴ زائر دیگر در حمله تروریستی در عراق
  • ممنوعیت فروش هواپیما به ایران نقض برجام است
  • گفتگوی تلفنی سرلشکر باقری با رئیس ستاد ارتش ترکیه درباره همه‌پرسی استقلال کردستان عراق + جزئیات
  • پاسخ روابط عمومی وزارت امور خارجه به اظهارات پورمختار
  • ماموریت محرمانه سردار هور به دستور محسن رضایی
  • پسر بن لادن آماده رهبری القاعده می شود
  • متن پیام مهم بشار اسد رئیس جمهوری سوریه به رهبر معظم انقلاب
  • کره شمالی: آمریکا و ژاپن را به تلی از خاکستر و تاریکی تبدیل می‌کنیم
  • تور مجازی: میامی
  • با جوان ترین ورزشکار ایران در المپیک آشنا شوید
  • ایران در هر ساعت یک میلیون دلار از صنعت گردشگری درآمد کسب می کند
  • شروع صدور ویزای الکترونیک از امروز
  • تجربیات بی نظیر سفر قبل از سی سالگی
  • پارک ژوراسیک تهران را بشناسید
  • سرکنسول ترکیه:ایران ممنوعیت سفر به ترکیه را برداشته است
  • روزشمار: ۱۲ مرداد؛ درگذشت «مرشد ترابی» از نقال‌های برجسته تئاتر ایران
  • جزیره‌ ایستر کجاست؟
  • خانه ترمه ایران، میزبان دوست‌داران هنر هزار و یک رنگ پارسی
  • راهنمای سفر به کاستاریکا
  • پارک ملی سالوک؛ متنوع‌ ترین زیستگاه شمال شرق ایران
  • با شگفت انگیزترین تونل های جهان آشنا شوید
  • آخر هفته کجا بریم؟ از دریاچه اوان و کلکچال تا روستای فیلبند و دریاچه مارمیشو
  • سفرهای شگفت انگیز در جاده‌ های آمریکای جنوبی
  • اماکن گردشگری در روزهای شهادت تعطیل نمی شوند
  • با ۱۰ روستای پلکانی ایران آشنا شوید
  • آیا واقعا رشد صنعت گردشگری ایران مناسب است
  • روزشمار: ۱۳ مرداد؛ افتتاح فرودگاه بین‌‏ المللی «مهرآباد» در تهران
  • آشنایی با چند مقصد دیدنی در ویتنام
  • آشنایی با محتشم کاشانی، پدر مرثیه سرایی ایران
  • ترس و خشونت در ماجرای جادوگران سِیلِم
  • قلعه لمبسر؛ دژ پر رمز و راز سرزمین الموت
  • آن روی تاریک بازی «پوکمون گو» و مواجه شدن با اجساد و ارواح
  • معنی ضرب المثل فارسی؛ نرود میخ آهنین در سنگ
  • داعش ایتالیا را تهدید کرد؛ تشدید تدابیر امنیتی در ایتالیا
  • ورود هر گردشگر خارجی معادل فروش ۳۰ بشکه نفت سود دارد
  • ساخت یکی از عجیب ترین خطوط راه آهن جهان در اکوادور
  • پارک پلیس تهران را بشناسید
  • برگزاری مخفیانه تورهای ترکیه
  • میناکاری؛ هنر تزیین فلزات با مواد رنگین
  • مونووی؛ شهری که فقط یک نفر جمعیت دارد
  • عکاسباشی سری چهاردهم: طلوع طبیعت تا برگشته
  • چرا نباید به این شهرهای اروپایی سفر کنیم
  • سوغات فرانسه چیست؟
  • سفر به ترکیه همچنان ممنوع است
  • بهترین کشورهای جنوب شرقی آسیا برای سفر
  • مسجد جامع کاشان ، قدیمی ترین بنای تاریخی شهر
  • اطلاعاتی درباره افتتاحیه المپیک ریو
  • بهترین سرسره های آبی طبیعی در آمریکا
  • کلیسای نور، شاعرانه‌ ترین کلیسای جهان
  • معبد آب،‌ رمزآلود و بی نظیر میان نیلوفرهای آبی
  • روستای جواهر ده، جواهری در رامسر
  • نمایش صنایع دستی ایران در شانگهای
  • ضیافت کاشی ها در حرم رضوی