الاغتراب ومظاهره فی شعر سید قطب (دراسه وتـحلیل)

صفحه اصلی
مرور
شماره جاری
بر اساس شماره‌های نشریه
بر اساس نویسندگان
بر اساس موضوعات
نمایه نویسندگان
نمایه کلیدواژه ها
اطلاعات نشریه
درباره نشریه
اهداف و چشم انداز
اعضای هیات تحریریه
اصول اخلاقی انتشار مقاله
بانک ها و نمایه نامه ها
پیوندهای مفید
پرسش‌های متداول
فرایند پذیرش مقالات
اخبار و اعلانات
راهنمای نویسندگان
ارسال مقاله
داوران
تماس با ما

ورود به سامانه ▼
ورود به سامانه
ثبت نام در سامانه
ENGLISH
صفحه اصلی فهرست مقالات مشخصات مقاله
ذخیره رکوردها |نسخه قابل چاپ | توصیه به دوستان | ارجاع به این مقاله ارجاع به مقاله
|اشتراک گذاری اشتراک گذاری
ادب عرب
مقالات آماده انتشار
شماره جاری
شماره‌های پیشین نشریه
دوره دوره ۸ (۱۳۹۵)
دوره دوره ۷ (۱۳۹۴)
دوره دوره ۶ (۱۳۹۳)
شماره شماره ۲
پاییز و زمستان ۱۳۹۳، صفحه ۱-۳۴۲
شماره شماره ۱
بهار و تابستان ۱۳۹۳، صفحه ۱-۲۹۳
دوره دوره ۵ (۱۳۹۲)
دوره دوره ۴ (۱۳۹۱)
دوره دوره ۳ (۱۳۹۰)
دوره دوره ۱ (۱۳۸۸)
الاغتراب ومظاهره فی شعر سید قطب (دراسه وتـحلیل)
مقاله ۱۱، دوره ۶، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۳، صفحه ۲۱۷-۲۳۸ XML اصل مقاله (۲۸۵ K)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
نویسندگان
فاروق نعمتی ۱؛ جهانگیر أمیری۲؛ علی سلیمی۲؛ عبدالسلام کریـمی۳
۱أستاذ مساعد بـجامعه پیام نور
۲أستاذ مشارک بـجامعه رازی
۳طالب فی مرحله الدکتوراه بـجامعه آزاد الإسلامیه _ فرع طهران الـمرکزیه
چکیده
إنّ مظاهر الـحزن والقلق وفقدان التوازن الفکری والاجتماعی، هی تجلیّات مختلفه للشعور الاغترابی لدی الإنسان. فالشاعر العربی الـمعاصر کإنسانٍ مثقّف وذی عواطف جیاشه، سواء عاش فی ظلّ الاستعمار أو فی ظلّ أنظمه مصادره للحریّه یعانی من کلّ أنواع الضیاع والغربه، فیفقد حینئذٍ إنسانیّته ویصبح عاجزاً عن التواصل مع الـمجتمع ومع ذاته الـمنسیّه. سید قطب باعتباره مفکّراً من أکبر الـمفکرّین والأدباء النابهین فی زمننا الـمعاصر، واجَهَ فی حیاته صراعات مریره مع الاستعمار والاستبداد الداخلی، وقضی مدهً طویلهً فی صراعٍ فکری مع نفسه والـمجتمع حوله. الابتعاد عن الوطن، والتبرّم بالدهر، والإخفاق فی الـحبّ وفقدان رعایه الأمّ، والإحساس بالضیاع والتیه فی الدنیا والوحشه الروحیّه فیها، والضجر من الـمجتمع وتقالیده، وتجربه الاستبداد السیاسی، هی من أهمّ عوامل ظهور الشعور الاغترابی لدی سید قطب.
فالـمقاله هذه تعتمد فی خطّتها الدراسیّه علی الـمنهج الوصفی- التحلیلی واستقصاء أنواع الاغتراب ومن ثمّ تطبیقها علی نماذج شعریّه لسید قطب کأدیبٍ بارزٍ فی الشعر الـمصری الـمعاصر، فهی تکشف عن أبعاد هذه الظاهره الاغترابیّه من خلال أشعاره وتصل إلی نتائج تساعدنا علی معرفه جذور شخصیّه الشاعر وخبایاه الذهنیّه التی انعکستْ فی شعره قبل أن یدخل فی حقل الدراسات الإسلامیّه البحته وقبل أن یصبح مفکّراً بارزاً ومفسّراً عملاقاً للقرآن الکریم.
کلیدواژه ها
مظاهر الاغتراب؛ الشعر الـمصری الـمعاصر؛ شعر سید قطب
اصل مقاله
. توطئه
إنّ الاغتراب (Alienation ) فی الشعر العربی الـمعاصر بات شائعاً مع تعقید وتفاقم أوضاع الـمجتمع، فالشعر فی هذه الـحقبه الزمنیّه کان منبراً یعبّر عن الهموم وآلام وأوجاع الإنسان العربی بصفه خاصّه ومرآه صادقه تعکس الـمعاناه الإنسانیّه ومشاکل القرن العشرین، وتبرز أدرانه وأمراضه الاجتماعیّه، وسلبیاته الـحضاریّه، فصار الشعر مجلیً للغربه والـخیبه والقلق والاغتراب. والأدیب أسرع من غیره إلی الإصابه بهذا الداء، لأنّه یتمتّع بقدر عالٍ من الـحساسیّه والرهافه؛ ولأنّ «النفس تصنع الأدب وکذلک الأدب یصنع النفس والنفس تجمع الأطراف لکی تصنع الأدب» (إسماعیل، ۱۹۶۳: ۱۳). لذلک فالأدیب یعیش صراعاً داخلیّاً بین ما یشاهده علی أرض الواقع وبین ما یرید تحقیقه فیها، ویرکن شعوریّاً أو لا شعوریّاً إلی ما هو غیر الـمألوف.
إنّ الاغتراب وإن کان ظاهره قدیمه تعود جذوره إلی هبوط آدم(ع) علی الکوکب الأرضی، إلّا أنه صار مفهوماً ومصطلحاً من سمات العصر الـحدیث، لما یتمیز به هذا العصر من بواعث لهذه الظاهره؛ ومن أهمّها الباعث السیاسی الذی أسفر عن «إثاره إحساس الناس بالضیق فی أوطانهم وبالذل فی دیارهم» (روحی، ۲۰۰۷: ۲۰)، إلا أن غربه الشاعر الـمعاصر تکاد تکون غربهً فکریهً؛ لأنّ «التغیّرات السیاسیه السریعه التی تعاقبت علی العالـم منذ أواخر الأربعینات، والشرخ الطبقی بین الفئات الاجتماعیه الـمختلفه، قد أسهمت فی تصدع الأبنیه الثقافیه والاجتماعیه التقلیدیه وانهیارها، فأدرک الـمثقّف انعدام الـمعاییر والقیم التی تحکم سلوک الفرد وتصرفاته وجمود هذه القیم وعدم فاعلیتها مما أدّى إلی تنامی إحساس الـمثقف بالغربه والانعزال» (أبوشاویش وعواد، ۲۰۰۶: ۱۲۷).
وأمّا فی شعر سید قطب یأتی الشعور الاغترابی فی إطارٍ إنسانیّ ملیءٍ بالـمعاناه والآلام یُعانیها الإنسان جرّاء شعوره بالضیق والوحشه فی هذا العالـم الفسیح، فیأخذ هذا الشعور نطاقاً معرفیّاً واسعاً یشمل الـمعاناه التی عاشها الشاعر علی مدی الـحیاه. وقد حفلتْ الأشعار التی أنجبتْها قریحه سید قطب الـخصبه فی شرخ شبابه بالأحاسیس الاغترابیه تتناول الـجوانب الإنسانیّه کلّها، فلا بدّ لاستیعاب ورصد الـملامح الاغترابیه لدی الشاعر من نظره ثاقبه ودراسه فنیّه تحلیلیّه فی أشعاره تستجلی بدقّه وإمعان الـجوانب الـمتعدّده لظاهره الاغتراب علی قدم وساق. والاغتراب فی شعر سید قطب باعتباره تجربه نفسیّه تنطلق من أعماق نفسه وتنساق وراء عوامل مختلفه؛ یتبلور فی الأنماط التالیه هی: الاغتراب الـمکانی، والزمانی، والروحی، والعاطفی، والسیاسی، والاجتماعی.
۲. أسئله البحث
هذه الـمقاله تحاول أن تُجیب علی السؤالین التالیین:
۱- کیف عبّر سید قطب عن رؤاه تجاه نفسه والعالم من خلال الأشعار التی نظمها إبّان شبابه؟
۲- ما هی الـمظاهر والـملامح الاغترابیّه فی شعر سید قطب؟
۳. هدف البحث وضرورته
الهدف الذی یکمن وراء هذا البحث هو کشف القناع عن میزهٍ من ممیّزات أدب سید قطب، وممّا یُلحّ علی ضروره هذه الدراسه هو عدم اهتمام الباحثین والنقّاد بشعره. والذی حال دون اهتمام الدارسین بشعر سید قطب وأدبه هو شخصیّته الفکریّه والسیاسیه الهامّه التی استقطبتْ دراساتهم وبحوثهم العلمیّه. ولما کانت شاعریّه سید قطب جدیرهً بالاعتناء والاهتمام، جاء هذا البحث لیُلقی الأضواء علی جانبٍ من جوانب شعره ویُعالـجه، ألا وهو الـملامح الاغترابیّه لدی الشاعر، کما تعکسها وتبلورها أشعاره.
۳. دراسات سابقهٌ
مع أنّ سید قطب من الأسماء اللامعه فی العصر الـحدیث، ولکن دراسه شعره لم تحظ بکثیرٍ من العنایه؛ فقد تکرّس انتباه الدارسین فی استقصاء آثاره الأدبیّه والنقدیّه دون أن یدرسوها بعمق وإمعانٍ. فلذلک لم نعثر حسب اطّلاعنا حتّی الآن علی دراسه تأخذ قضیّه الاغتراب ومظاهرها فی شعر سید قطب. هناک بعض الـمقالات عن شعره نذکرها علی سبیل الـمثال لا الـحصر: «أصداء شعر العقّاد فی شعر سید قطب» للکاتب حسن أحمد عبدالـحمید (مجله کلیه اللغه العربیه، القاهره، ۱۴۱۶ق)؛ هذه الـمقاله رصدت بعض التشابهات بین شعر سید قطب والعقّاد. «خصائص التصویر الفنی فی شعر سید قطب» للکاتبین کمال أحمد غنیم، و حنان أحمد غنیم (مجله الـجامعه الإسلامیه، غزه، ۲۰۰۸م)؛ یتحدّث فیها عن بعض الـجمالیّات الفنیّه والبلاغیّه فی شعر سید قطب.
ومن الکتب التی تقف عند ظاهره الاغتراب فی الشعر العربی الـحدیث «الاغتراب فی الشعر العراقی الـمعاصر» لـمحمد راضی جعفر (۱۹۹۹م)، والذی یهتمّ الـمؤلّف فیه بدراسه أنماط الاغتراب فی أعمال رواد الشعر العراقی الـحرّ ببُنیتها اللغویّه والتصویریّه والإیقاعیّه. وأیضاً من الـمقالات التی تدرس هذه الظاهره فی الشعر العربی الـمعاصر، هی: «الغربه فی الشعر العربی (الشاعر العراقی الـمهاجر نموذجاً» (جعفر دلشاد وآخرون، ۲۰۰۸م)، والتی تؤکّد علی وجود جوانب فی ظاهره الاغتراب فی الشعر العربی وهی الـمکانی والزمنی والسیاسی، إلا أنّ هذه الدراسه رکّزت علی الشعراء العراقیین الـمعاصرین ولم تتطرّق إلی سائر البلدان العربیّه؛ ومقاله «موتیف الاغتراب فی شعر یحیی السماوی» (رسول بلاوی والآخرون، ۱۴۳۳ق)، إذ تهدف هذه الدراسه إلی الکشف عن موتیف الاغتراب وتوظیفه فی شعر الشاعر العراقی السماوی وتبحث رموزه، دلالاته وایحاءاته فی شعره؛ ومقاله «تجلیات الاغتراب فی شعر صلاح عبدالصبور» (متقدم الـجابری، ۲۰۰۵م)، والتی تدرس الشعور الاغترابی وأنماطه فی شعر عبدالصبور. فعلی هذا الأساس لم یتطرق أحدٌ للدراسه عن ظاهره الاغتراب وأنماطه فی شعر سید قطب. ومهما یکن من أمر فإنّ هذه الـمقاله تکاد تکون فریده فی نوعها، إذ أنّها تُعنی بمشاعر سید قطب الاغترابیه من خلال أشعاره، وتُلقی الأضواء علی موضوع الاغتراب بوجوهه الـمختلفه لدی شاعرٍ، شعره لا یزال یشبه بلقعاً صفصفاً مترامیه الأطراف غیر واضحه الـمعالم.
۴. لـمحه من حیاه سید قطب وشعره
وُلد سید قطب إبراهیم الشاذلی، عام ۱۹۰۶، فی قریه “موشا” من محافظه أسیوط فی مصر. تخرّج عام ۱۹۳۳م فی دارالعلوم حاملاً شهاده اللیسانس فی الآداب. التحق بحرکه “الإخوان الـمسلمین” وخاض فی معارکهم التی بدأت منذ عام ۱۹۵۴م، بدءاً من اعتقاله فی السنه نفسها، عندما اتّهم الإخوان بمحاوله اغتیال الرئیس الـمصری “جمال عبدالناصر”. أفرج عن سید قطب فی عام ۱۹۶۴، و لکنه عاد إلی السجن مره أخری وحُکم علیه وعلی مجموعه من أعضاء الإخوان بالإعدام، ونُفّذ فیه الـحکم فی فجر الإثنین عام ۱۹۶۶ (أنظر: الـخالدی، ۱۹۹۱:صص ۳۲۳-۴۸۲). نظم سید قطب فی فتره مبکره من حیاته بعضاً من القصائد والـمقطوعات الشعریه وإنّ شعره «حقیقٌ بأن یوضع بین عیون الشعر العربی الـحدیث» (کشمیری، د.ت: ۲۱۷)، ولکن لا یعرفه کثیرٌ من الناس إلا کمفکّر ومفسّر إسلامی، وذلک من خلال دراساته الإسلامیه الـمتعدّده، مثل «فی ظلال القرآن»، «العداله الاجتماعیه فی الإسلام»، «الـمعالم فی الطریق» و …. وقد أهملت ثقافته الأدبیه والنقدیه من جانب الکثیرین وبذلک، تُرک أدبه ومدرسته النقدیه فی زاویه النسیان (سرباز، ۱۴۳۱ق: ۴۲).
أُعجب سید بدایه مسیرته الأدبیّه بمدرسه “العقاد”، حیث وصف العقادَ بأنه أفضل شاعرٍ وأقوی أدیب فی مصر (البدوی، ۱۹۹۲: ۵۲)، و«یبدو أنّ أکثر ما اجتذب سید قطب نحو مدرسه العقاد إنما هو ذلک الـمیل الواضح عن العقاد، والذی جاراه فیه سید قطب، الذی یحول الشاعر من محض مبدع إلی طلیعه فکریّه ورسول حقیقه ومصحّح للأذواق والأخلاق، ومعبّر عن فکره» (یونس، ۱۹۹۵: ۳۳) کما أعجب سید قطب أیضاً بالشعراء الإیرانیین ولاسیّما “حافظ الشیرازی”، ووصف غزلیاته بأنّها «تساعد علی انحسار الـموجه الفکریه عن الشعر الـحدیث»، وأنّ قارئها «یستروح فیها عطر الشرق البعید وبساطته ومرحه» (قطب، ۱۹۸۳: ۷۱). کل أشعاره تجارب إنسانیه عامّه یمرّ بها کلّ إنسان بصرف النظر عن لغته وثقافته ووطنه وقومه. یخلو شعر سید قطب من الـمدح والفخر والهجاء، وکان بعیداً عن الغزل الـحسی الفاحش الذی یصدر عن شهوات النفس الـجامحه وملذّاتها، وقلّ فی شعره الرثاء، «خوفاً من أن یندرج تحت اسم شعراء الـمناسبات.» (حسین، ۱۹۹۳: ۳۹۷) الـموضوعات التی عالـجها سید قطب فی دیوانه هی:
۱- التمرّد ۲- الشکوی ۳- الـحنین ۴- التأمّل ۵- الغزل ۶- الوصف ۷- الرثاء ۸- الوطنیّات.
الشعر عند سید قطب هو نغمه متناغمه مع الـحیاه ونعمه من أنعم الکون الفسیح وآیه من آیات الـجمال البارعه، فیقول فی قصیده «سعاده الشعراء» واصفاً حقیقه الشعر:
الشِّعْرُ مِنْ نِعَمِ الـحَیَاهِ عَـرَفْتُـهُ
الشِّعْرُ ذَوْبُ حُشَاشَـهٍ مَسْفُوکَـهٍ

وَعَرَفْتُ فِیهِ البُؤْسَ ضَرْبهَ لَازِبِ
ألَمَاً وَوَجْداً فِی حَـنِینٍ ذَاهِبِ

(قطب، ۲۰۱۲: ۵۳)
فالشعر عنده هو «الذی یخاطب العاطفه الـمبهمه أکثر مما یخاطب الفکر الـمحدود؛ العاطفه التی لا تعرف القیود ولا التحدید، ولکنّها تتیه فی کلّ واد» (قطب، ۱۹۹۶: ۶۴)؛ الشعر الذی «ینطلق صرخات عمیقه قویّه، وأشجاناً وجدانیّه لطیفه، وسبحات عِلویّه شفیفه، وفرحات رفّافه طلیقه» (قطب، ۱۹۸۳: ۷۰). فمهمّه الشعر عند سید قطب «یجب أن تکون تعبیراً عن لحظات الإشراق والتهویم، ولحظات التوهّج والانطلاق فی النفس الإنسانیّه، تلک اللحظات التی یستحیل فیها الشاعر روحاً أکثر ما یکون تجرّداً، أو حسّاً أشدّ ما یکون توهّجاً» (الـمصدر نفسه: ۷۰).
۵. معنی الاغتراب وأسبابه
الاغتراب لغهً مشتق من (غَرُبَ، یَغرُبُ) ویعنی غاب واختفی وتواری وتمادی وتنحّی وبعُد عن وطنه؛ أمّا (اغترب،‌یغترب) فتعنی: أحسّ بالغربه ونزَحَ عن وطنه؛ فالاغتراب مصدرٌ لفعل (اغترب) أی انتاب الفرد شعورٌ بالاغتراب برغم وجوده فی بلده؛ وفقدُ الإنسان ذاتَه وشخصیته ممّا قد یدفعه إلی الثوره لکی یستعید کیانه. أمّا الاغتراب اصطلاحاً هو ترجمه للکلمه الإنـجلیزیه (alientation)، وإن اقترح بعض الـمترجمین تعابیر أخری کـ «الاغتیار» و«الاستلاب» و«الإلینه» للکلمه ذاتها. ولها أصل لاتینیّ مستمدهٌ من فعل (alienare) الذی یعنی نقل ملکیه شیء مّا إلی آخر، وهذا الفعل هو «الاستلاب» و«الإلینه»، وهذا الفعل بدوره مستمد من (alienus) أی الانتماء إلی شخص آخر (العبد الله، ۲۰۰۵: ۲۱).
فالاغتراب بوصفه مفهوماً حدیثاً تناوله أول الأمر، الفیلسوف الألـمانی “هیغل” (Hegel) (ستوده، ۱۳۸۲: ۲۳۹) إلی أن دخل معظم الدراسات الأدبیه والنفسیه والاجتماعیه، فهو حاله من شعور الفرد بانفصاله عن واقعه وعجزه عن التکیّف مع الـمجتمع الذی یعیش فیه، فهو حاله إخفاق الفرد فی تحقیق التوازن بین الواقعیه والإمکان، وبمعنیً آخر، هو «تعبیرٌ عن التوتر والقلق النفسی، وضیاع الذات أو استشعار الـخوف من فقدان الأمن والأمان، والفرح والسعاده، والتواصل مع الـجوهر الطبیعی…» (جمعه، ۲۰۱۱: ۲۴)، و بذلک «یتداخل الـمعنی اللغوی والاصطلاحی لیعطی مفهوماً واحداً هو الابتعاد عن الناس بالـجسم أو بالفکر» (الرکابی، ۱۴۳۰: ۸۵). فإذن إنّ ظاهره الغربه «تستأصل الإنسان من کلّ ما یربطه بالـحیاه والـحیّز الإنسانی، وتحرّک فی عوالـمه الباطنیّه أنغام الـحزن والشقاوه، ولکنّها تتحوّل فی الأعمال الشعریّه إلی زفرات الـحزن، وصرخه فی وجه الـحیاه الـجائره البائسه، وانتظار للفرج والـخلاص» (دحمانی، ۲۰۰۵-۲۰۰۶: ۵۱)
نظراً لتعدّد معانی ودلالات الاغتراب، حاول الباحثون وضع بعض الدلالات لهذا الـمفهوم نستخلصها فیما یلی (راجع: الصافی، ۲۰۰۵: ۵):
۱- العجز (Powerlessness): إنّ الفرد یشعر بأنّ مصیره لیست تحت سیطرته وإنّما یتقرّر بواسطه عوامل خارجیّه کالقَدَر، أو الـحظّ، أو نظام الـمؤسّسات الـمتبعه فی الـمجتمع الذی یعیش فیه ذلک الفرد.
۲- فقدان العبثیّه (Meaning lessness): هو إحساس الفرد بالضعف فی الإدراک أو فقدان الهدف فی الـحیاه، من مثل: عدم فهم شؤون العالم أو العلاقات الإنسانیّه الـمتداخله أو إحساسه بعدم جدوی الغرض فی هذه الـحیاه.
۳- فقدان الـمعاییر (Norm lessness): هو الشعور بالنقص فی الإسهام فی العوامل الاجتماعیّه الـمحدّده للسلوک البشری، لذلک یحدث انحراف واسع وعدم الثقه والتنافر الفردی غیر الـمحدّد وما أشبه ذلک.
۴- التنافر الثقافی (Cultural Estrangement): هو الإحساس بالانفصال عن القیم التی تحکم الـمجتمع والعادات والتقالید الاجتماعیّه السائده.
۵- العزله الاجتماعیّه (Social Isolation): وهی إحساس الفرد بالوحده والشعور بالعزله والانفصال عن العلاقات الاجتماعیّه.
۶- الاغتراب الذاتی(Self Enstrangement): ویُعدّ من أصعب الأنواع السابقه وفیه یشعر الفرد بأنّه خارج عن سیطره نفسه أو أنّه بعیدٌ عن ذاته.
فنتائج السلوکیّه التی یسفر عنها الاغتراب تتراوح بین: ۱. الانسحاب أو العزله. ۲. الـخضوع أو الاستسلام. ۳- الثوره أو التمرّد فی سبیل تغییر الواقع (برکات، ۲۰۰۶: ۵۹).

۶. مظاهر الاغتراب فی شعر سید قطب
بعد أن استعرضنا أنواع الاغتراب یطیب بنا أن نذکر الاغتراب وأنماطه الـمختلفه فی شعر سید قطب بادئین بالغربه الـمکانیه:
۶-۱. الغربه الـمکانیه (الـحنین إلی مرابع الطفوله)
هو ذلک الإحساس الذی یشعرُ به الإنسان فی بُعده عن وطنه ودیاره التی غادرها؛ فالارتحال عن الوطن «یولّد اغتراباً مکانیّاً لا تنفتح معه إلّا أبواب الوحشه ولا یصبح العالـم إلا ثقب إبره» (بلاوی والآخرون، ۱۴۳۳: ۸۱). أقام سید قطب أقل من سنتین فی أمریکا، وفیها أحسّ بالغربه العمیقه فامتلأ شوقاً إلی مصر وأهلها وزاد حنینه للعوده إلیها واحترق قلبه شوقاً لها. وقد نظم قصیدتین وهو فی أمریکا، ضمّنهما شوقه وحنینه لمصر، وشعوره بالغربه هناک. ففی قصیده «هتاف الروح»، وهو فی «سان­فرانسیسکو»، یحنّ إلی بلده مصر ورُباه وثراه وصباه متلهّفاً، ثمّ یتطرّق إلی اللّیالی التی قضاها مع رفاقه، فیبدو الشاعر فی هذه الأبیات وهو فی حاله الغربه متعطّشاً لزیاره بلده وذکریاته الـجمیله التی عاشها فی مصر منطلقاً فی وهادها وهضابها ومتقلّباً بین ودیانها وجبالها؛ ثمّ یتمنّی الشاعر لو ضمّ حفنه من تراب بلده واستنشقها حتّی انتعش کیانه من ریحها وقضی لیله واحده فی وطنه مع خلّانه منهمکاً فی الـملاهی والـملاذ ومنغمراً فی الـحبّ والـمرح علی غرار أیّامه الـماضیه. والأمل الوحید الذی یعیشه الشاعر بکلّ لهفه وظمأ هو أن یزور وطنه مرّه أخری:
فِی النَّفْــسِ یَا مِصْرُ شَــوْقٌ
لِـضَــمَّــهٍ مِـنْ ثَـراکِ
لِلَیْـلَــهٍ فِیـکِ أُخْـــرَی
ظَمْـآنُ تَـهْتِـفُ رُوحِـــی

لِــخَطْـــرَهٍ فِی رُبَــاکِ
لِنَفْـحَـــهٍ مِنْ هَـــواکِ
مَــعَ الرِّفَـاقِ هُـنَـــاکِ
مَتَـی تَــرَانِــــی أراکِ؟

(قطب، ۲۰۱۲: ۳۶۰)
وأمّا فی قصیده «دعاء الغریب»، فکلّ کلمه فیها تدلّ علی مدی شعور سید قطب الاغترابی فی أمریکا، وعلی دعائه الـمستمرّ للخلاص من هذه الغربه، وعلی تفانیه فی حبّ مسقط رأسه مصر؛ فینادی شواطئ بلده التی صارت بعیدهً عن الفتی العاشق الذی یحنّ إلیها حنین الإبل إلی مأواه. لقد أمضی الشاعر برهه فی الغربه فاشتدّ به شعور الاغتراب وألم الغربه حتّی طفح کیله وضاق صدره، فحاول التنفیس عن أحزانه وهمومه بأسلوب الاستفهام الذی یعکس آمال الشاعر وأمانیه فی زیارته للوطن الـحبیب، فیسأل الکون معبّراً عن اشتیاقه إلی أرض الوطن الـحبیبه: متی تنتهی أیّام الغربه؟ ومتی تلمس قدماه تراب أرضه الطیّب؟ ومتی یستشمّ رائحته التی تحکی شذا أریج الأقحوان؟:
یَا نَــائِیَــاتِ الضِّـفَـافْ
عَلَیْــهِ طَــالَ الـمَطَـافْ
مَتَی تُحِــسُّ خُــطَــاهْ

هُنَــا فَتَــاکِ الـحَبِیــبْ
مَتَــی یَعُــودُ الغَرِیــبْ؟
ذَاکَ الأَدِیــمَ الـمُــغَبَّـرْ؟

مَتَــی یَشُــمُّ شَـــذَاهْ

کَالأُقــحُــوانِ الـمُعَطَّــر؟

(الـمصدر نفسه: ۳۶۱)
وفی ختام القصیده یتمنّی الشاعر لو أستُعیدت إلیه أرض مصر، إذ یعیش هو فی حاله من الغربه والوحده وصار کلّ حبّه وهواه وقفاً علی بلده ووطنه البعید عنه:
یَـا أَرْضُ رُدِّی إِلَــیْــکِ
هَــوَاهُ وَقْــفٌ عَلَیْــکِ

هَذَا الوَحِیــدَ الغَرِیــبْ!!
رُدِّی فَتَــاکِ الـحَبِیــبْ!!

(الـمصدر نفسه: ۳۶۲)
فکلّما استرجع الشاعر ذکریاته تبدّت فی مخیّلته صوره الریف الذی قضی فیه أیام طفولته، بمناظره الـجمیله ومشاهده الأخّاذه، فامتزج فی ذهن الشاعر منظر الریف مع أحلامه وأوهامه امتزاجاً حقیقیّاً، وکوّن لدیه الشعور بالأنس والقرابه إلی حدٍّ جعل الشاعر ینادی أرض وطنه التی تختزن أحلامه وذکریاته، وکأنّها ماثلهٌ أمامه، ثمّ یحیّیها تحیّه زائر یزور حبیبه بعد فتره طویله من الابتعاد عنه؛ وحینئذٍ یعبّر الشاعر عن شعوره بالـخلود الذی یساور کیانه، إذ زیاره الوطن هی الأمل الوحید الذی ملأ کیانه؛ وکانت النغمه الوحیده التی تعزفها قیثاره نفسه هی نغمه الـحبّ والـحنین إلی الوطن:
مَهْدَ الرَّجَـاءِ وَمَهْبَـطَ الأحْلَامِ
یَا رِیفُ فِیکَ مِنَ الـخُـلُودِ أثَارَهٌ
وَتَردُّ إحْسَاسِی إلَیْکَ إذَا خَلَتْ

وَطَنِی عَلَیْکَ تَحِیَّتِی وَسَلَامِـی
تَنْسَابُ فِی خَلَدِی وَفِی أوْهَامِی
نَـفْسِـی إلَی الآمَـالِ وَالآلَامِ

(الـمصدر نفسه: ۸۴)
۶-۲. الغربه الزمانیّه
«یشعر الـمرء فی هذا النوع من الاغتراب بأنّ الزمان تغیّرت ملامحه علیه ولم یعد یعیش فی الزمان الـمثالی الذی ألفه واعتاد علیه. ذلک لأنّ کثیراً من الأعراف والتقالید قد تغیّرت وطواها النسیان؛ فلمّا کان العهد السابق حافلاً بالـخیرات بحسب وجهه نظره، یتذکّر ذلک الـماضی بشیء من الـحسره والألم» (دلشاد والآخرون، ۲۰۰۸: ۷۰). فالتحسّر علی الـماضی نجده فی شعر سید قطب الذی یحمل فی طیّاته التوق إلی أیّام الطفوله، إذ یراه حافلاً بأنواع الـخیر والبرکه:
تَراءَی لِنَفسِیَ عَهدُ الصِّـغَر
لِعَهدِ الرِّضَاء وَ عَهدِ الـحُبُورِ

فَتَشتَاقُ نَفسِی لِعَهدِ الصِّـغَر
وَعَهدِ الصَّفَاءِ القَلیلِ الکَـدَر

أنَامُ وَأصحُو عَلَی مَا أشَـا

ءُ طـروبَ الفُـؤادِ قَـرِیرَ النَّظَر

(قطب، ۱۹۹۲: ۷۳)
إنّ الشاعر یتذکّر فی الأبیات السابقه طفولته الـحالـمه ویدعو لها، لما تحتضن هذه الطفوله من وداعه وأحلام ولکونها بعیدهً عن مشاکل الـحیاه الشاقّه والـمصائب التی تنزل بالإنسان فیما بعدُ:
رَعَی اللهُ عَهْداً جَمِیلاً تَوَلَّــی
وَأسلَمَنِی لِصِعَابِ الأمُــورِ

وَخَـلَّفَنِی لِـلأسَـی ثُـمَّ مَر
وَکَیدِ الصُّروفِ وَطُولِ السَّهَـر

(الـمصدر نفسه: ۷۳)
شکا الشاعر من زمانه الذی أراه الـمکارهَ ورماه بأنواع الـمصائب والـمشاکل؛ حتّی تضجّر الشاعر من هذا الزمان وتبرّم به ولیس سید قطب الشاعر الوحید الذی صبّ کؤوس غضبه علی الدهر، بل نجد الـمغزی نفسه لدی الأغلبیّه الساحقه من الأدباء. یُذکر أنّ سید قطب یقصد بالزمن نوائب الدهر وصروفه التی أذاقته الـمِحن وأحلّت به الـمصائب، فیری من حقّه أن یُوجّه إلیه أصابع الاتّهام وأهوی علیه بسهام سبّه وشتمه، ویعتبره أعدی عدوّه الذی یرید شقائه والإیقاع به، فهذا العدوّ اللدود لا یرغبُ أبداً بالـمسالـمه بل وإنّما یتمادی فی العداء والـخصام. فالـمصائب التی تکبّدها الشاعر من الزمن جعلته یرثی نفسه التی أصبحت عرضه لدواهی الدهر الـمفجعه:
مَـا لِلزَّمَـانِ الـمُسْتَبِــدِّ وَمَا لِیَهْ
حَتَّامَ یَرْمِینِـی بِکُـلِّ رَزِیئَــهٍ
أَسْلَمتُهُ أَمْرِی وَرُحْتُ مُسَالِمـاً
یَا وَیْحَ نَفْسِی مِنْ زَمَانِی وَیْحَهَا

حَتَّامَ یَبْغِی فِی الـحَیَـاهِ شَقَائِیَـهْ
رَبَّاه إنِّی قَدْ کَرِهْـتُ حَیَاتِیـَهْ
وَأَرَاهُ لَمْ یَهْـمُمْ بِغَیْـرِ عِدَائِیَـهْ
کَمْ قَدْ رَمَاهَا فِی الـحَیَـاهِ بِدَاهِیَهْ

(الـمصدر نفسه: ۱۷۳)
۶-۳. الغربه العاطفیه
سید قطب لم یتزوّج ولکن عدم تزوّجه لا یدلّ علی عدم وقوعه فی الـحبّ؛ لأنّ الـحبّ فی رأیه هو شریعه الـحیاه، وأساس کلّ شیء فی العالـم. فها هو سید قطب کواحدٍ من الشعراء الشباب یتحدّث عن معنی الـحبّ لدیه فیقول: «نفسه محبه… تعشق الرضا والهدوء وتتلمسها فی کلّ ناحیه وفی کلّ مظهر من مظاهر الـحیاه وتودّ لو کانت الـحیاه منبسطه هادئه لا عوج فیها ولا نتوء» (نقلاً من: حسین، ۱۹۹۳: ۱۷۶) إنّ الشاعر أحبّ حُبّا صادقاً مرّتین؛ مره عندما کان فی قریته وقبل أن یغادرها إلی القاهره، فهناک أُعجب بفتاه ووقعت محبّتها فی قلبه؛ إذ یصفها بأنّها «تبدو فی نظره جمیله، وکان سرّ جمالها عنده، أنّها ذاتُ طابع خاص! وإن لم یدرک فی ذلک الـحین معنی الطابع الـخاص» (قطب، د.ت: ۵۵). ترک سید قطب قریته إلی القاهره للدراسه ولکن حبّ الفتاه بقی فی مخیّلته ولم یفارقها، حتّی إذا عاد إلی القریه سائلاً عن مصیرها عبر هذه السنوات التی مرّت، لکنّها علم أنّها تزوّجت!! ففی ذلک الـحین «رأی نفسه فی حاجه لأن ینسحب من الـجمع، ورأی عینیه تترقرقان بالدموع!» (الـمصدر نفسه: ۷۴).
بعد تخرُّج سید قطب من الکلّیه، یبدأ حبّه الثانی بفتاهٍ ملامحها تکاد تشبه بنت قریته- عشیقته الأولی-؛ فهی «فی وجهها جاذبیّه ساحره، کانت خمریّهَ اللون، واضحه الـجبین، وفی عینها وهج غریب، تطلّ منه إشراقه مسحوره» (قطب، الأشواک، ۷۴). یرید الشاعر أن یتزوّجها فیتقدّم لخِطبتها من أهلها، ولکن تغیّرت آماله وتلاشت کل أحلامه؛ عندما علمت أنّ الفتاه تعیش قصّه حُبٍّ مع ابن جیرانها الضابط فی الـجیش. وبعد معرفته هذه الـحقیقه القاسیه والـمؤلمه، عاش فترهً من حیاه العذاب والـحیره والـحرمان» (الـمصدر نفسه: ۷۰). مع ذلک، لا یقدر سید قطب أن ینساها، لأنّ محبّتها نُقشت فی قراره نفسه، وعانقت نیاط قلبه؛ هذه الـخیبه العاطفیّه فی حیاه الشاعر تنعکس فی شعره بوضوحٍ، ففی قصیده «بعد الأوان» یُبدی معاناته وعذابه بعد فراقه عن محبوبته التی أحسّ بالغربه والوحده بعدها؛ فالغربه العاطفیّه التی یعیشها الشاعر واضحهً فی القصیده کلّ الوضوح، کما نسمع زفرات الشاعر الذی یشکو من صدمه روحیّه تنتابه إثر فراق الـحبیبه. بعثت هذه الغربه فی نفسه حاله من الـحزن والکآبه إلی درجه یشعر بأنّ آماله قد خابت برمّتها، وأنّ التمنّی فی الـحبّ لیس سوی خدعه وغرور. ولا یخفی أنّ فی دعوه الشاعر حبیبته إلی الهجر تعبیراً صادقاً عما یجیش فی ضمیره من الإحساس بالـخیبه العاطفیّه فی الـحبّ:
ذَهَبَ الزَّمَـانُ هُنَاکَ، فَامْضِـی أَنْـتِ عَنِّــی
مَا عَادَ یُوقِظُنِـی نِدَاؤُکِ خِلْسَـهً مِنْ بَعْدِ وَهْـنِ
مَاتَتْ مُنَــایَ جَمِیعُـهَا، فَعَلَامَ یَخْدَعُنِی التَمَنِّی؟
فَرَقَ الزَّمَانُ طَرِیقَنَا، فَامْضِی وَحَسْبُکِ ذَاکَ مِنِّی!
(قطب، ۲۰۱۲: ۳۵۵)
وفی قصیده أخری یصف الشاعر فراق حبیبته وبُعدها عنه بعد أن تعلّل الشاعر من جناها مدّهً، وأخذ یبثّ نفثاته عن الـحبّ وأهواله؛ وممّا ینفطر له قلب الشاعر حزناً أنّ الـحبیبه لیست علی طورٍ ثابتٍ ولا یستقرّ علی حالهٍ واحدهٍ، بل هی تُری الـمحبّ فی کلّ لحظه حالهً جدیده؛ فهی تکون هادئه لیّنه تارهً، وفظّه غلیظه تارهً أخری؛ کما أنّها ترغب فی الوصال زمناً وتُبادر إلی القطیعه زمناً آخر. والـمحبّ الـمسکین یتحمّل فی کلّ هذه الأطوار الغریبه الصادره من الـحِبّ أعباءاً ثقیلهً لا تطاق:
إِذْ تَرَاءَیْتِ هَالَـهً مِنْ رَجَـاءٍ
ثُمَّ دَانَیْتِ فِی دَلَالٍ وَدِیــعٍ

هَادِئٍ لَیِّنٍ رَفِیـقٍ وَئِیـدِ
ثُمَّ بَاعَدْتِ فِی دَلَالٍ شَرُودِ

(الـمصدر نفسه: ۱۰۷)
ربّما یکون الاغتراب الشعوری الذی یُراود الشاعر أکثرَ جلاءاً ووضوحاً فی الأبیات التالیه؛ حیث تجری علی لسانه کلماتٌ ملؤها الآهات والزفرات، إذ إنّه لا یجد من الـحبیبه سوی الفراق، بعد أن کان یرجو منها الوصال؛ هذا التصرّف القاسی الذی تُبدیه الـحبیبه یملأ قلب الشاعر حزناً وکمداً ویجعله فی حیره من أمره. وقد بلغ الشعور الاغترابی لدی الشاعر درجهً تمنّی فیها الـموت وأصبحت الـحیاه فی نظره لیله مظلمه قاتمه لم یرَ فیها بصیصاً من نور الأمل؛ وهذا الظلام الذی خیّم علی حیاه الشاعر هو ناجمٌ من نفسه الکئیبه التی تزاحمت فیها الأحزان والأشجان:
قَطَعَتْ رَجَائِی فِی اللِّقَـاءِ وَلَم أَکُنْ
فَرُحْتُ وَقَلبِی لَا یُفَارِقُـهُ الأَسَـی
حَیَاتِی ظَلَامٌ لَسْتُ أَرْجُو صَبَاحَـهُ

أُرَجّی مِنَ الدُّنیَا سِوَی عَاجلِ القُرْبِ
وَقَد ْحِرتُ فی أَمرِی وَلَمْ یُجْدِنِی لُبِّی
فَیَا لَیْتَنِی أَقْضِی عَلَی عَجَلٍ نَحْبِـی

(الـمصدر نفسه: ۱۸۵)
فَقَد سید قطب أمّه فی عام ۱۹۴۰ وکان لهذا الـحادث أثره الـمؤلم فی نفس الشاعر؛ حیث إنّها کانت فی حیاته وفی حیاه الأسره کلّها رکیزه أساسیّه؛ الأمر الذی جعل الشاعر یتمنّی عودتها، لکی یستمدّ منها الزاد فی صراع الـحیاه ویری فی جبینها الوضاء إشراقه الرجاء ویأجّج بزیتها أنوار وجوده، فهو الآن بأمسّ الـحاجه إلیها حیث زادُه یکاد ینتهی وناره تخمد عما قریب. یری سید قطب الأمّ رؤیهً مشحونه بالرقّه والعذوبه الرومانسیّه، فالأمّ وحدها تُعطی ولدها نوراً یهتدی به فی طُرق الـحیاه الشائکه والوعره؛ فیقول فی قصیده «الزاد الأخیر» التی أنشدها ۱۹۴۱م، أی بعد وفاه أمّه بعامٍ واحدٍ:
زَوِّدِینـی مِنَ الـرَّجَاءِ الأصِیـل
زَوِّدِینی لَکَادَ یَنْفَــدُ زَادِی
کَادَ یَخْبُو الـمِصْبَاحُ إلَّا بَصِیصَاً
کُنْتِ کَالـجَذوَهِ الـمُشِعَّـهِ نُوراً
أنْتِ لا غَیْرُکِ القَدِیرَهُ أنْ تُذْ

مُشْرِقاً فِیکِ فی الـمُحَیَّا الـجَمِیل
فی صِرَاعٍ مَـعَ الـحَیَاهِ طَویِــل
فَاسْکُبِی الزِّیتَ فی طَرِیقٍ الأُفُـول
وَهِیَ الیَوْمَ فی طَرِیـقِ الأُفُــول
کِی حَیاهً بِخَاطِرِی ومُیُـــولِی

(الـمصدر نفسه: ۱۳۴)
۶-۴. الغربه الروحیّه
الـمقصود بالغربه الروحیّه هو أن یشعر الإنسان بأنّه غریب فی هذا الکون وأنّ هذه الـحیاه التی یـحیاها لیست هی حیاه الروح الـخالده ولا هذه الدنیا باقیه؛ فالإنسان یعیش فیه وکأنّه غریب. لقد أکثر شعراء هذه الغربه من الـحدیث عن حقاره الدنیا وهوان شأنها، کما أنّ سید قطب یعبّر عن الدنیا بالألعوبه التی تُلهی الأطفال بنفسها؛ فالأطفال فی رؤیته هم الذین لم تنضج عقولهم ولم تکتمل شخصیاتهم، فلذلک ینخدعون بظواهر الدنیا وزخارفها، لأنّهم نسوا الغایه التی خُلقوا من أجلها، ولکنّ أصحاب العقول الراشده لا یسعون وراء الدنیا وملذاتها الفانیه. جاء فی الأبیات التالیه من سید قطب:
إیـهِ یَا دُنْیَا وَمَا أنْـتِ سِــوَی
ضَجَّــهٌ صَاخِبَـهٌ لَا تَحْتَــوِی
فَإذَا فَتَّــشْتَ عَنْ مَبْــعَثِــهَا

عَبَثِ الأطْفَالِ فِیــمَا یَلْعَبُـونْ
غَیْرَ أصْــدَاءٍ قَویَّـاتِ الرَّنِیـنْ
لَمْ تَجِدْ شَیْئاً تُخَبِّیهِ الوُکُــونْ!

(قطب، ۲۰۱۲: ۱۰۴)
مرّت فی حیاه سید قطب مرحلهٌ تُسمّی برحله ضیاعه الفکری، و«هی تلک الـمرحله التی وقع فیها صراعٌ بین التصوّرات الإسلامیّه التی تلقّاها من طفولته من جهه، والتصوّرات الـمادیّه الغربیّه التی تلقّاها فی شبابه، وکلٌّ منها تدعوه لیعتنقها ویدین بها؛ فوقف بین الدعوتین حائراً قلقاً متردّداً» (الـخالدی، ۱۹۹۱: ۲۱۳) فی هذه الـمرحله لا یجد الشاعر ما یشفی به غلیله الروحی وما یتجاوب مع ما یجول فی ذهنه من أمنیّات وآمال، فأدّی به الأمر إلی أن یُحسّ بالغربه الروحیه العمیقه التی نراها جلیّاً فی معظم قصائده؛ حتّی إنّ دیوانه الأول «الشاطئ الـمجهول»، یمثّل قمّه التیه والضیاع الذی یظهر واضحاً فی کلمات سیّد وتعبیراته (ابن محمود، ۱۴۲۹: ۱۱). ففی قصیده «غریب…!» یعبّر الشاعر فیها عن غربته الروحیه فی أجمل تعبیرٍ؛ آخذاً بنظر الاعتبار أنّ غربه الشاعر لیست غربهً عادیّه یعیشها أیُّ إنسان غریب یسکن خارج وطنه بعیداً عن أحبابه وأقاربه؛ إذ أنّ سید قطب کما یصرّح به فی الأبیات التالیه یُقیم وسط أصحابه وأقرانه ویتمتّع برعایتهم وعطفهم وحنانهم، فبالتالی یکون هذا الاغتراب الذی بداخله ناجماً عن شعوره بالوحده والانفراد فی عالـم الکون، فهو غربه صوفیّه إن جاز التعبیر:
غَـرِیــبٌ أَجَـلْ أَنَـا فِـی غُـرْبـَهٍ
غَـرِیـبٌ بِـنَفْسِی وَمَا تَـنْطَـــوِی
غَـرِیــبٌ وَإنْ کَـانَ لَمَّـا یَـــزَلْ
غَرِیـــبٌ فَـوَا حَاجَـتِی لِلمُـعِیـن

وَإِنْ حَـفَّ بِـیَ الصَّـحْبُ وَالأقْرَبُـونْ
عَـلَیْهِ حَـنَایَا فـُؤادِی الـحَــنُـونْ
بِبَعْـضِ القُـلُـوبِ لِقَــلْبِی حَـنِیـنْ
وَوا لَـهْـفَ نَـفْـسِیَ لِلْـمُـخلِصِینْ

(قطب، ۲۰۱۲: ۶۵)
یؤکّد سید قطب علی هذه الغربه الروحیه ویعتبرها أشدّ وأقوی من الغربه الـجسمیّه؛ إنّه یتخیّل نفسه منفرداً فی وادٍ غریب لا صدیق فیه ولا أنیس وهو محاطٌ بالأحزان والأشجان. تحدّث سید قطب فی أبیاته التالیه عن وحده الأرواح علی غرار الأدباء الصوفیین، فهو خفّف عن مکانه الـجسم واستهتر به، إذ إنّ الأجساد سرعان ما تتلاشی وتزول، بَیدَ أنّ الروح تبقی باقیهً خالدهً. تعکس الأشعار التالیه انزواء سید قطب عن غوغاء الـحیاه وضوضاء الـمجتمع انزواءً روحیاً یحکی عن الغربه النفسیّه لدی الشاعر:
وَحْدَهُ الأرْوَاحِ أنْـکَی الوَحَـداتِ
أیُ بُؤْسِی تَسْتَحِـثُّ الذِّکْـرَیاتِ
إنَّ رُوحِی قَدْ تَنَاسَتْ «خُذ وَهَات»

وَحْدَه الأجْـسَامِ تُـنْسَی وتَهُـونْ
کَانْفِرَادِ الرُّوحِ فِـی وَادِی الشُّجُونْ
وَانزَوَتْ فِی عَالَمٍ جَـمِّ السُّـکُونْ

(قطب، ۱۹۹۲: ۳۹)
یکرّر سید قطب فی لقطه أخری من أشعاره قصّه غربته الروحیّه، فإنّه فی الأبیات التالیه یتساءل من نفسه الغریبه طالباً منها الکشف عن حقیقه العالم التی یعترف الشاعر بأنّه لم یعرفها، فکأنّه عاش فی عالَمٍ لا یعرفه الشاعر، کما أنّ العالَم لا یعرف الشاعر أیضاً؛ ثمّ یتفوّه سید قطب بکلماتٍ تعکس نظرته السلبیّه تجاه العالم وهی أنّه لم یجنِ من هذه الدنیا ولم یربح فیها سوی الظلم والبؤس؛ والـمعنی الذی نستنبطه من الشعر التالی هو أنّ سید قطب آنسُ بحقیقه روحه منه إلی العالـم الـحسّی:
حَدِّثِینی أَنْتِ یَا نَفْسِـی فَمَـا
إنَّنِی أَنْـکَرتُهُ الیَـوْمَ کَـمَا
لَمْ أَجِدْ فی الکَـوْنِ إلَّا ألَمَا

أَفهَمُ العَالَمَ أَوْ یَفْهَـمُنِـی
أنَّهُ بِالأَمْـسِ قَدْ أَنْکَرَنِـی
إنَّمَا الوَحْدَهُ أَصْلُ الشَّجَنِ

(الـمصدر نفسه: ۳۹)
فالشعور الذی یتولّد من حاله الغربه الروحیّه هی الـخوف والهلع من الوقوع فی التیه والضلال فی هذا العالم الرحیب؛ کما أنّ سید قطب یتخیّل نفسه ربّاناً تتهادی سفینته فی بحرٍ هائج تتلاعب بها أمواجه الـمتلاطمه والـمضطربه، فلا یکاد یری أمامه شاطئاً مطمئنّاً آمناً یلوذ به:
فَکَأَنَّنِـی الـمَـلَّاحُ تَاهَ سَفِینُـهُ

وَیَخَافُ مِن شَطٍّ مُرِیبٍ أَجْرَدِ!

(الـمصدر نفسه: ۶۲)
۶-۵. الغربه الاجتماعیّه
هذا الاغتراب یُورث غالباً ما الشعور بالانفصال وعدم التعلّق بالـمجتمع، ویعقبه فی کثیرٍ من الأحیان حاله من عدم إدراک القیم والتقالید السائده علی الـمجتمع. زد علی ذلک أنّ هذا اللون من الاغتراب یعمل علی إثاره الشعور بالوحده والانعزال عن الآخرین ممّا یؤدّی أحیاناً إلی إنکار القیم ورفض الـمُثُل التی یحترمها ویحتفی بها أبناء الـمجتمع بکلّ حماس وحمیّهٍ؛ إنّ الغربه الاجتماعیّه قد تؤدّی إلی عدم التفاعل الفکری والعاطفی لدی الشاعر، شأن العدید من الـمثقّفین الـمُنعزلین عن مجتماعتهم. فکان سید قطب ممن یوجد لدیه الشعور بهذا الاغتراب، فجعله لا یحسّ بالقرابه مع الـمجتمع والتعاطف معه. ویُذکر أنّ رومنسیّه سید قطب زادت علی حدّه هذا الشعور وقوّته، حیث إنّ «الصله بین الرومانسیین وعصرهم صله صراع وجهاد، أو صله سخط وغضب. وهی صله الشعور القوی الثائر الـمتطرّف الذی یصبو إلی الأمثلیّه بکلّ حماسٍ وحراره، وهذه الأمثلیّه قد تنعکس صورتها فی الأدب علی أنّها صوره لما ینبغی أن یکون، لا لما هو کائن؛ فهذه الصوره فی تعارُضٍ مع ما علیه الـمجتمع الذی نشأت فیه» (هلال، د.ت: ۴۰) یتحدّث سید قطب عن الذین یشاهدهم حوله؛ بإنّهم لا یُدرکون ولا یفهمون معنی الوجود فهم کالـحشرات التی شوّهوا الکون الـجمیل:
أأُنـَاسِـیَّاً أرَی أَمْ حَـشَـرَاتٍ
یُشبِهُونَ النَّاسَ فِی تِلْکَ السِّمَات

شَوَّهَتْ مِن طَلْعَهِ الکَوْنِ الـجَمِیلْ؟
بَیْنَمَا أنْفُسُهُم رِجْــسٌ یَسِیلْ!

(قطب، ۲۰۱۲: ۴۲)
تطرّق الشاعر سید قطب إلی حاله الغربه الاجتماعیّه مندّداً بالتقالید والعادات التی قد تطغی علی الـمعتقدات الدینیّه لدی الناس؛ فقد شبّه الـملتزمین بالتقالید الـخرافیّه بِعبید الأصنام الذین یتّخذون قطعه من الرخام ثمّ ینحتونه ویعطونه شکلاً وصوره حسبما شاءت أهواءهم ومیولهم، ومن ثمّ یعبدونه کعبادتهم الله؛ لا ریب أنّ هذه الأفکار والأوهام تنمّ عن تمکُّن الـجهل والسفاهه من نفوسهم؛ إنّ الـجهل وفقدان روح الـحیاه یسبّبان احتجاجهم وثورتهم علی کلّ ناصح أمین یرید إنقاذهم من ورطه الکفر والـجهاله. وهذه الأبیات تُخبرنا أیضاً أنّ الشاعر ینفر من الوسط الذی یکتظّ بأناسٍ فقدوا العواطف الإنسانیّه وروح الـحیاه فأصبحوا کجثّه هامده لا روح لها ولا حیاه:
وَتَقَالِیــدٌ وَأَسْـرَی یَعْبُدُونْ
وَإِذَا ثُرْتُ عَلَیْـهَا یَسْخَطُـونْ
وَیْحَهُمْ مَاذَا تَرَاهُمْ یَبتَغُــونْ؟

هَذِه الأَصْنَـامَ مُغلُولِی الفِکَـرْ
وَیَقُولُـونَ تَمَـادَی وَکَفَـرْ!
أَتُرَی نَحْیَا شُخُوصَاً مِن حَجَرْ؟!
(الـمصدر نفسه:۴۰)
کثیراً ما نمرّ بالأبیات التی تعکس أمل سید قطب للعثور علی صدیقٍ یتحلّی بخالص الإحساس ورقّه القلب وفیضان الشعور، ویبدو من صبغه الـحزن والیأس التی أضفاها الشاعر علی کلماته أنّه یستبعد إیجاد صدیق یتّصف بتلک السجایا کلّ الاستبعاد! فهو یقول:
ابْحَثُوا لِی مَا اسْتَطَعْتُم عَنْ صَدِیقْ
مُخْلِصِ الطَّبْعِ لَهُ قَلْـبٌ رَقِیـقْ

فَلَقَدْ أَعیَانِی البَحْـثُ الکَثِیـرْ!
خَالِصِ الإحْسَاسِ فَیَّاضِ الشُّعُورْ

(الـمصدر نفسه: ۵۶)
من الـملاحظ أنّ سید قطب یری أنّ معظم الناس یفقدون الصلاحیّه للصداقه والإخاء، لأنّهم یعیشون کالبهائم التی همّها علفها، فلا یهمّهم من الـحیاه سوی الـمعاش، مثلهم مثل الکهف الذی أصبح رمزاً للخراب والدمار، فکما لا یُرجی من الکهف العمران، لا یُرجی منهم حسن الصداقه والتحابّ:
فَهِمُوا العَیْشَ طَـعَاماً وَشَـرابَاً
أَنْفُسٌ کَالْکَهْفِ مَازَالَتْ خَرَابَاً

وَرَوَاحَـاً حَیْثُ شَاءُوا وَغُدُوَّاً

مِنْ شُعُورٍ یُلْهِمُ النَّفْسَ السُّمُوَّا
(الـمصدر نفسه: ۴۳)
۶-۶. الغربه السیاسیّه
الشعور بالاغتراب السیاسی لدی سید قطب متجذّر فی وعیه الفکری السیاسی الذی لا یستطیع أن یتحمّل أیّ نوع من الظلم والـجور، ولکن أنّی تلفّتَ وجد القهر والاستغلال، ووجد أنّه لا همَّ لأبناء وطنه إلا الـمتعه واللذه؛ تمثّل هذا النمط من الاغتراب فی ثوره سید قطب علی الـمستبدین والـجائرین من طبقه الـحکّام ومن الشباب الذین یرضون کلّ ذلّ وهوان ولایرفعون صوتهم عالیاً لإحقاق حقوقهم الشرعیّه والإنسانیّه. فمثلاً فی إحدی قصائده الوطنیّه یندّد بالظلم والقمع الذی یُمارس بحقّ الأبریاء، إلّا أنّ الشاعر بدل أن یخاطب الساسه والـحکّام الظالـمین یتوجّه إلی الشباب لأنّهم لو رفضوا الظلم لرُفع الظلم عنهم. ثمّ یشیر سید قطب فی أبیاته التالیه إلی نماذج من الظلم والقمع الذی یذوقه الشعب یومیّاً، ففی مصر صار الإنسان أقلّ کرامه وشأناً من الکلاب، فبینما تتمتّع الکلاب بعیشه ناعمهً مرفههً یُحرَم الشعب من أتفه أسباب العیش، وفی حالٍ یحظی الـجُناه والـمجرمون بأکبر حریّه یُسلب الأناس الطیبون حقوقهم وکرامتهم، کما أنّ التاریخ فی مصر أصبحَ ملوّثاً بالسباب والشتائم والتعابیر البذیئه، فلو وُجد فی مصر قدرٌ ضئیلٌ من الکرامه فإنّه حصیله دماء کثیره أُریقت علی أرضها:
یَا أیُّهَـا الـرُّفَـقَـاءُ بِـالـحَیْوَانِ لَا
فِی مِصْرَ قَدْ تَلْقَـی الکِلَابُ رِعَـایَهً
فِی مِصْرَ لَا یَلْقَی الـمُـسِیءُ جَـزَاءَهُ
فِی مِصْرَ مَا لَا یَحْفَظُ التَّارِیخُ مِـنْ
فِی مِصْرَ! لَو فِی مِصْرَ بَعْضُ کَرامَهٍ

تَـنْسَوْا أُنَاسِیَّــاً تَـئِـنُّ وَتَـأْلَمُ
بَـیْنَا یُحَـقَّرُ شَـعْبُهَا وَیُحَطَّــمُ!
لَا بَـلْ یُکَـافَــأُ دُونَـهُ وَیُکَـرَّمُ
فُحْشٍ یَعِـجُّ بِهَا وَفُـحْشٍ یُکْتَــمُ
غَضِبَتْ وَفَــارَ عَلَی جَوَانِبِهَا الدَّمُ!

(الـمصدر نفسه: ۲۸۲)
ثمّ یلتفت الشاعر إلی مصر (وهو یقصد أبنائها) سائلا إیّاها: ألم یأنِ لها أن تثورَ بعد کلّ هذه الـمصائب التی مرّت بها؛ حیث انقلبت الأمور واضطربت الأحوال واکفهرّتْ آفاقُ البلاد کلّها، فالنیل الأزرق غضبَ وملَّ هذا الصمت الـممیت، لکنّ مصر ظلّت غارقه فی لهوها ومرحها ناسیهً ما حلّ بها من الـمصائب. وعندما صاحت واستیقظت من نومها أخذت تبکی وتُعول علی حالها الـمأساوی مکفوفه الیدین، ویتمنّی الشاعر لو تُرجِم هذا البکاء والعویل إلی إقدام وشجاعه وانتفاضه؛ لأنّ البکاء والعویل لا یجدیان ولا طائل تحتهما، فمصر إمّا أن تثور وتُحطّم القیود وتفوز بالـحریه وکرامه العیش وإمّا أن تظلّ مقیّده بالقیود مسلوبه الإراده صاغره:
ضَجَّـتِ الدُّنْیَــا فَمَاذَا تَرْتَقِبْ
ضَجَّتِ الدُّنْیَا مِنَ الهَــوْلِ الَّذِی
فَارَ مَاءُ النِّیــلِ أوْ صَـارَ إلَی
وأرَی مِصْـرَ تُعَـانی سَکْـرَهً
مِصْرُ یَا مِصْرُ وَمَا یُجْدِی البُکَا
غَضْبَهٌ یَا مِصْرُ أوْ لَا فَادْرُجِـی

مِصْرُ مِنْ أهْوالِــهَا حَتَّی تَثِبْ؟
تَرَکَ الدُّنْیَا جَمِیعاً تَضْطَــرِبْ
حُمَمٍ أوْ نِقْمَــهٍ مِنْهُ تُصَـبْ
وَإذَا تَصْحُو تَوَلَّتْ تَنْتَحِــبْ؟
غَضْبَهٌ یَا مِصْرُ کَاللَّیْثِ وَثَـبْ
فی قُیُودِ الذُلِّ وَارضَیْ بِالـحَـرَبْ

(الـمصدر نفسه: ۲۸۳)
۷. توظیف أسلوب «التکرار» فی ألفاظٍ تنمّ عن الاغتراب فی شعر سید قطب
لمّا شوهِد أنّ سید قطب وظّف أسلوب التکرار فی کثیرٍ من الأحیان للتعبیر عن مظاهر اغترابه، فمن الأنسب والأجدر أن تُذکر فی هذا الـمقال لقطاتٌ من شعره الذی استخدم الشاعر فیه التکرار کآلیه من آلیّات التعبیر. وقد استثمر سید قطب هذا النمط البیانی لیتغنّی بمشاعره الاغترابیه، ففی قصیده (زَفراتٌ جامحهٌ مکبوحه) مثلاً، یکرّر الشاعر جمله (اذهب) أربع مرّات، تعبیراً منه عن حاله اغترابه الـمریره؛ یطلب الشاعر هنا من صدیقه أن یدعه وآلامه التی تُذیب حشاشته وقلبه الذی یستنزف دماً. فوقع الشاعر هناک فی غربه نفسیه، کان سببها فقدان من یحبه ویعشقه، فأضمر فی ضلوعه حبّه الـمتدفّق وعبّر عن إحساسه بوحشه الغربه وکآبته الـملتاعه:
اذْهَبْ وَخَـلِّفْنـِی هُـنَا مُتألِّـــمَا
اذْهَبْ وخَلِّفْنِی تَـذُوبُ حُـشَـاشَتِی
اذْهَبْ فَلَنْ أشْکُو إلَیْکَ عَـوَاطِفِی یَومَاً
اذْهَبْ وَفِی نَفسِی لِبُعْدِک حَــسْرَهٌ

لَا تَلْـقَنِی سَمْحاً ولَا مُـتَجَهِّمَا!
وَیَبُـضُّ قَلبِی مِن قَـرَارتِه دَمـَا
وَلَـنْ ألْــقَاکَ إلَّا أبْکَــَمَا
وَالعَیْشُ بَعْدَکَ صَارَ صُلْباً عَلْقَمَا

(قطب، ۱۹۹۲: ۴۴)
قد تیأس النفس وتخرج عن جادّه الاعتدال بسبب ما تکابده من معاناه وضیاع، فهی تحنّ إلی حیاه مُشرقه زاهره تخلّصها من اغترابها الـمضنی؛ فتلجأ إلی الـجنه الـمفقوده التی قلما تجدها علی أرض الواقع. فها هو سید قطب یتحدث عن الـجنه الضائعه التی یتقلب فی نعیمها ویمرح فی فضاءها الرحب، وهذه الـجنه بقِیت “أنشوده” یتغنّی بها الشاعر و”ذکری” تتجول فی ذهنه، وفی فکرته الاغترابیه یکرّر جمله “فقدتک” لیؤکّد شده إحساس الـمغترب بضیق الواقع وحنینه إلی رحبه الـماضی الـمُشرق؛ فیقول فی قصیده «الـجنه الـمفقوده»، تعبیراً عن حماسه إلی فردوسه الضائع، فیقول:
فَقَدْتُکَ فِـی النَّفْسِ أُنْشُـودَهً
فَقَدْتُکَ ذِکْریً فَوَا حَسْـرَتَاهْ

وَمَعْنَیً مِنَ الفِتْنَهِ السَّاحِــرَه
لِفَقْدٍ مِنَ العَیْنِ وَالـخَاطِــرَه

(الـمصدر نفسه: ۱۸۳)
کما یُشاهَد أیضا تکرار جمله “تعالی” فی قصیده «نداء الـخریف»، والـخریف کما هو معلوم، یکون رمزاً للحزن والغربه لدی کثیر من الشعراء. کلمه (تعالی) فی هذه الأبیات تعبّر عن رغبه الشاعر الـمُلحّه لانتهاز الفُرص واغتنام الآنات قبل ضیاعها، فتجعل هذه الرغبه الشاعرَ یدعو حبیبته إلی التواصل والتآلف قبل أن تفوتهم الفُرصُ. فالتکرار هنا یُوحی بشعور الوحده والتفرّد الذی یعیشه نتیجه فقدانه للأقران والـخلّان؛ فحنین الشاعر جاء ولید الغربه؛ إذ لا شعور بالـحنین دون شعور سابق بـمعاناه الغربه. والـحنین هو التشوّق إلی ما تأنسه النفس وهو لدی سید قطب حنینٌ إلی الشباب وأیامه الـحلوه، وإلی من یلقی فیه الشاعر من الأصحاب والأحباب. فالتکرار فی الأبیات التالیه أسلوبٌ تعبیریّ ناجحٌ یدلّ علی قلب الشاعر الـحزین وأحاسیسه الـمؤلـمه:
تَعَالَیْ أوْشَکَــتْ أیَّامُــنِا تَنْفَـدْ
تَعَالَیْ أوْشَکَتْ أنْفَاسُــنَا تَبْــرُدْ
بِلَا أمَــلٍ وَلَا لُقْـیَا وَلَا مَوْعِــدْ
(الـمصدر نفسه: ۹۸)

النتیجه
نستطیع فی نهایه الـمقال أن نسجّل بعض ما توصّلت إلیه هذه الدراسه من نتائج کما یلی:
تأثّر سید قطب بعوامل عدیده فی حیاته الشعریّه، والتی أحدثت فی نفسه الشعورَ بالاغتراب الذی ترک لمساته وبصماته فی أشعاره. فلذلک اهتمّ هذا الـمقال بدراسه أهمّ ما ظهر لدی سید قطب من الـملامح الاغترابیه، وهی: الاغتراب الـمکانی، والزمنی، والعاطفی، والروحی، والاجتماعی، والسیاسی؛ ولکلّ هذه العوامل دوره الفعّال فی إثاره حاله الاغتراب فی نفس الشاعر. فالشعور بالغربه الذی یُراود نفس الشاعر أثناء ابتعاده عن الوطن یشکّل مصدراً خصباً یستمدّ منه الشاعر للتعبیر عن حاله اغترابه الـمکانی، فاستطاع سید قطب بحسّه الـمرهف وعاطفته الغزیره أن یخلق أجواء مفعمه بالشعور لهذا اللون من الاغتراب علی غرار شعراء الرومانسیه. ففی الاغتراب الـمکانی لا بدّ أن یقال إنّ الشاعر یحنّ دائماً إلی وطنه الذی غادره، وهذا الـحنین یوجد فی الـمزید من أبیاته، حیث یعبّر عن عدم ارتیاحه فی الـمکان الذی یسکنه غریباً.
وأمّا فیما یتعلّق بالاغتراب الزمنی فهو ممّا دفع الشاعر إلی تولید أبیات یبلور فیها غضبه واستیاءه تجاه الدهر والزمن؛ فسید قطب یستخدم هذا النوع من الاغتراب کنافذه یفتحها أمام نفسه لیشاهد فیها ذکریات طفولته التی حُبستْ فی زنزانه الـماضی، فیزورها الشاعر بین حینٍ وآخر لیسکّن بها نفسه عن أهوال الـحیاه ومآسیها.
إنّ الغربه العاطفیّه لدی سید قطب تنبعث عن إخفاقه فی حیاته الغرامیّه وإحباطه فی الـحبّ، ممّا حال دون قیامه بالزواج طیله حیاته. ولا یفوتنا أن نذکر تأثّره العمیق بفقد أمّه التی کانت دعامهً ورکیزهً أساسیّه یعوّل علیها الشاعر فی حیاته. ثمّه نوعٌ من الاغتراب یُلمس فی أشعار سید قطب یمکن أن یسمّی بالاغتراب الاجتماعی، فالشاعر یشعر بالابتعاد والاغتراب فی الـمجتمع الذی یعیشه؛ حیث یری أبناء مجتمعه یمارسون التقالید والعادات الـخرافیّه التی تنبع من الـجهل والأمیّه التی تتنافی مع أفکاره ورؤاه.
إنّ حالهً نفسّیهً خاصّه عند سید قطب تجاه الـحیاه والکون أدّتْ إلی بروز شعورٍ اغترابیّ لدیه، ألا فهو الاغتراب الروحی؛ إذ یری نفسه غریباً متوحّداً فی هذه الدنیا. إنّ هذا الإحساس بالاغتراب هو نوعٌ من انفصال الشاعر عن الـمجتمع وحتّی عن ذاته، والغربه الروحیّه هذه لیست نابعهً عن إحساس الشاعر بالانفراد والوحشه بل کانت ناتجهً عن شعوره النفسیّ الذی تملّکه مدی الـحیاه؛ هذا الشعور جعله یتخیّل نفسه کائناً حائراً وتائهاً فی متاههٍ مُخیفهٍ وفلاه موحشه، فلا یری فیها من معالم یهتدی إلیها ولا نوراً یستضیء به.
لقد تمخّض شعر الغربه السیاسیّه عند سید قطب عن مأساه طویله، وما کان له أن یأتی بهذه الأشعار الـملتهبه الـحزینه، لولا إحساسه بالظلم والاضطهاد والضیاع الذی نال من شعبه ووطنه. فالشعور بالاغتراب السیاسی یُساور الشاعر عندما یری الشباب فی وطنه یقبلون الظلم ویرتاحون له، وهم أبعدُ ما یکون عن الإباء ورفض الظلم، فبدأ الشاعر یحسّ بأنّه بعیدٌ عنهم کلّ البعد.
من الظواهر الفنیّه التی توجد کثیراً فی شعر سید قطب الاغترابی هو أسلوب التکرار، لما له من دلالات معنویّه وشعوریّه خاصّه تتخطّی الإطار اللغوی، ولکن هذا التکرار فی شعره یکون تکراراً عفویّاً یحاول الشاعر من خلاله إلهاب شعوره الاغترابی وإیصاله إلی الـمتلقّی، بحیث یشارکه ذلک الشعور والتوتر الذی یحسّ به؛ وهذا ما دفع سید قطب إلی أن یتّخذ هذا الأسلوب منهجاً یحاول من خلاله التأکیدَ علی ما یعانیه من الـحزن والأسی والأنین.
الـمصادر
الف) الکتب
ابن محمود، حسین، مراحل التطوّر الفکری فی حیاه سید قطب، دارالـجبهه للنشر والتوزیع، ۱۴۲۹ق.
إسماعیل، عزّالدین، التفسیر النفسی للأدب، القاهره، دارالـمعرفه، ۱۹۶۳م.
البدوی، أحمد، سیّد قطب نقّاد الأدب (۱۰)، القاهره، الهیئه الـمصریّه العامه للکتاب، ۱۹۹۲م.
برکات، حلیم ، الاغتراب فی الثقافه العربیّه، بیروت، مرکز دراسات الوحده العربیّه، ط۱، ۲۰۰۶م.
حسین، عبدالباقی محمد، سید قطب: حیاته وأدبه، الـمنصوره، دارالوفاء، ط۲، ۱۹۹۳م.
الـخالدی، صلاح عبدالفتّاح، سیّد قطب من الـمیلاد إلی الاستشهاد، دمشق- بیروت، دارالقلم والدار الشامیه، ط۱، ۱۹۹۱م.
ستوده، هدایت الله، روان­شناسی اجتماعی، طهران، انتشارات آواز نور، ۱۳۸۲ش.
العبد الله، یـحیی، الاغتراب: دراسه تحلیلیّهلشخصیّات الطاهر بن­جلون الروائیه، بیروت، الـمؤسسه العربیه للدراسات والنشر، ۲۰۰۵م.
قطب، سید، الأعمال الشعریّه الکامله، جمع وتحقیق ودراسه: علی عبدالرحمن عطیه، القاهره، مرکز الأهرام للنشر والترجمه والتوزیع، ط۱، ۲۰۱۲م.
ـــــ ، مهمّه الشاعر فی الـحیاه وشعر الـجیل الـحاضر، کولونیا- آلـمانیا، منشورات الـجمل، ط۱، ۱۹۹۶م.
ـــــ ، کتب وشخصیّات، القاهره، دارالشروق، ط۳، ۱۹۸۳م.
ـــــ ، طفل من القریه، القاهره، دارالشروق، د.ت.
ـــــ ، الأشواک، القاهره، دارالشروق، د.ت.
کشمیری، سید بشیر أحمد، عبقری الإسلام سید قطب، القاهره، نشر دارالفضیله، د.ت.
هلال، محمد غنیمی، الرومانتیکیه، مصر، دارنـهضه، د.ت.
یونس، شریف، سید قطب والأصولیّه الإسلامیه، القاهره، دار طیبه للدراسات والنشر، ط۱، ۱۹۹۵م.
ب) الـمجلات
أبوشاویش، حماد حسن، وعواد، إبراهیم عبدالرزق، «الاغتراب فی روایه «البحث عن ولید مسعود»، مجله الـجامعه الإسلامیه، الـمجلد۱۴، العدد۲، ۲۰۰۶م.
بلاوی، رسول، وآخرون، «موتیف الاغتراب فی شعر یحیی السماوی»، مجله العلوم الإنسانیّه الدولیه، العدد۱۹، صص ۷۷-۹۳، ۱۴۳۳ق.
جمعه، حسین، «الاغتراب فی حیاه الـمعری وأدبه»، مجله جامعه دمشق، الـمجلد۲۷، العدد الأول- الثانی، ۲۰۱۱م.
دلشاد، جعفر، وآخرون، «الغربه فی الشعر العربی (الشاعر العراقی الـمهاجر نموذجاً)»، مجله العلوم الإنسانیّه الدولیّه، جامعه تربیت مدرّس (کلیّه العلوم الإنسانیّه)، العدد ۱۵، السنه الـخامسه ، ۲۰۰۸م.
الرکابی، فلیح کریم خضیر، «الاغتراب فی شعر الـمتنبی». الـمورد. الـمجلد۳۶. العدد۲، ۱۴۳۰ق.
سرباز، حسن، «سید قطب وتراثه الأدبی والنقدی». مجله اللغه العربیه وآدابها، جامعه طهران (فردیس قم)، العدد العاشر، السنه السادسه، ۱۴۳۱ق.
ج) الرسائل الـجامعیّه
دحمانی، حمه، ظاهره الغربه فی شعر مفدّى زکریا (رساله ماجستیر)، جامعه منتوری (قسنطینه)، کلیه الآداب واللغات، الـجمهوریه الـجزائریه، ۲۰۰۵-۲۰۰۶م.
روحی، مها، الـحنین والغربه فی الشعر الأندلسی عصر سیاده غرناطه. رساله الـماجستیر فی جامعه النجاح الوطنیه. ۲۰۰۷م.
الصافی، وفاء عبدالأمیر هادی، الاغتراب فی شعر أحمد صافی النجفی (رساله ماجستیر)، مجلس کلیه التربیه للبنات، جامعه الکوفه، ۲۰۰۵م.
مراجع
الف) الکتب
ابن محمود، حسین، مراحل التطوّر الفکری فی حیاه سید قطب، دارالـجبهه للنشر والتوزیع، ۱۴۲۹ق.
إسماعیل، عزّالدین، التفسیر النفسی للأدب، القاهره، دارالـمعرفه، ۱۹۶۳م.
البدوی، أحمد، سیّد قطب نقّاد الأدب (۱۰)، القاهره، الهیئه الـمصریّه العامه للکتاب، ۱۹۹۲م.
برکات، حلیم ، الاغتراب فی الثقافه العربیّه، بیروت، مرکز دراسات الوحده العربیّه، ط۱، ۲۰۰۶م.
حسین، عبدالباقی محمد، سید قطب: حیاته وأدبه، الـمنصوره، دارالوفاء، ط۲، ۱۹۹۳م.
الـخالدی، صلاح عبدالفتّاح، سیّد قطب من الـمیلاد إلی الاستشهاد، دمشق- بیروت، دارالقلم والدار الشامیه، ط۱، ۱۹۹۱م.
ستوده، هدایت الله، روان­شناسی اجتماعی، طهران، انتشارات آواز نور، ۱۳۸۲ش.
العبد الله، یـحیی، الاغتراب: دراسه تحلیلیّهلشخصیّات الطاهر بن­جلون الروائیه، بیروت، الـمؤسسه العربیه للدراسات والنشر، ۲۰۰۵م.
قطب، سید، الأعمال الشعریّه الکامله، جمع وتحقیق ودراسه: علی عبدالرحمن عطیه، القاهره، مرکز الأهرام للنشر والترجمه والتوزیع، ط۱، ۲۰۱۲م.
ـــــ ، مهمّه الشاعر فی الـحیاه وشعر الـجیل الـحاضر، کولونیا- آلـمانیا، منشورات الـجمل، ط۱، ۱۹۹۶م.
ـــــ ، کتب وشخصیّات، القاهره، دارالشروق، ط۳، ۱۹۸۳م.
ـــــ ، طفل من القریه، القاهره، دارالشروق، د.ت.
ـــــ ، الأشواک، القاهره، دارالشروق، د.ت.
کشمیری، سید بشیر أحمد، عبقری الإسلام سید قطب، القاهره، نشر دارالفضیله، د.ت.
هلال، محمد غنیمی، الرومانتیکیه، مصر، دارنـهضه، د.ت.
یونس، شریف، سید قطب والأصولیّه الإسلامیه، القاهره، دار طیبه للدراسات والنشر، ط۱، ۱۹۹۵م.
ب) الـمجلات
أبوشاویش، حماد حسن، وعواد، إبراهیم عبدالرزق، «الاغتراب فی روایه «البحث عن ولید مسعود»، مجله الـجامعه الإسلامیه، الـمجلد۱۴، العدد۲، ۲۰۰۶م.
بلاوی، رسول، وآخرون، «موتیف الاغتراب فی شعر یحیی السماوی»، مجله العلوم الإنسانیّه الدولیه، العدد۱۹، صص ۷۷-۹۳، ۱۴۳۳ق.
جمعه، حسین، «الاغتراب فی حیاه الـمعری وأدبه»، مجله جامعه دمشق، الـمجلد۲۷، العدد الأول- الثانی، ۲۰۱۱م.
دلشاد، جعفر، وآخرون، «الغربه فی الشعر العربی (الشاعر العراقی الـمهاجر نموذجاً)»، مجله العلوم الإنسانیّه الدولیّه، جامعه تربیت مدرّس (کلیّه العلوم الإنسانیّه)، العدد ۱۵، السنه الـخامسه ، ۲۰۰۸م.
الرکابی، فلیح کریم خضیر، «الاغتراب فی شعر الـمتنبی». الـمورد. الـمجلد۳۶. العدد۲، ۱۴۳۰ق.
سرباز، حسن، «سید قطب وتراثه الأدبی والنقدی». مجله اللغه العربیه وآدابها، جامعه طهران (فردیس قم)، العدد العاشر، السنه السادسه، ۱۴۳۱ق.
ج) الرسائل الـجامعیّه
دحمانی، حمه، ظاهره الغربه فی شعر مفدّى زکریا (رساله ماجستیر)، جامعه منتوری (قسنطینه)، کلیه الآداب واللغات، الـجمهوریه الـجزائریه، ۲۰۰۵-۲۰۰۶م.
روحی، مها، الـحنین والغربه فی الشعر الأندلسی عصر سیاده غرناطه. رساله الـماجستیر فی جامعه النجاح الوطنیه. ۲۰۰۷م.
الصافی، وفاء عبدالأمیر هادی، الاغتراب فی شعر أحمد صافی النجفی (رساله ماجستیر)، مجلس کلیه التربیه للبنات، جامعه الکوفه، ۲۰۰۵م.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: ۲,۷۹۱
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: ۹۴۵
صفحه اصلی | واژه نامه اختصاصی | اخبار و اعلانات | اهداف و چشم انداز | نقشه سایت
ابتدای صفحه ابتدای صفحه

Journal Management System. Designed by sinaweb.

تهیه شده توسط تیم تیتز اس اس (titrss)

منبع/resource

Related Posts
  • پرداخت بیمه در دوران سربازی چگونه است؟
  • تجزیه عراق سیاست کشورهای غربی برای ایجاد ناامنی در خاورمیانه است
  • تعداد گالری‌های صنایع دستی افزایش می‌یابد/ ارائه تسهیلات حمایتی
  • کارنامه علمی داوطلبان آزمون سراسری ۹۶ منتشر شد
  • اگر سردار سلیمانی نبود بغداد به وسیله داعش سقوط می کرد
  • مراسم جشن شکوفه ها آغاز شد
  • حمید شاه آبادی معاون صدای رسانه ملی شد
  • انتقاد لاوروف از اظهارات ضد ایرانی ترامپ در مجمع عمومی سازمان ملل
  • اهمیت استراتژیک استان «الأنبار» عراق/ پیروزی جدید در راه است
  • کوچ سپرده های بانکی به بازارمسکن تا چندماه آینده/شوک قیمتی نداریم
  • لحن و رفتار ترامپ همه زمینه‌های مثبت را از بین می‌برد
  • مزاحمت‌های پیامکی متوقف نشد/اهمال در اجرای مصوبه شورای فضای مجازی
  • کدام سریال ها در محرم ۹۶ پخش می شوند؟ + تصاویر
  • وزارت اطلاعات سرویس‌های خارجی غیرعلمی را شناسایی می‌کند
  • آمانو در مقام خود ابقا شد
  • کشف تریاک از معده مسافر پرواز زاهدان – مشهد
  • تهدید مضحک ترامپ: از برجام خارج می‌شویم!
  • سیاست برجامی ترامپ؛ از خروجی تخیلی تا شرط و شروط برای ماندن + تصاویر
  • فهرست سخنرانان روز نخست مجمع عمومی سازمان ملل
  • از اولتیماتوم ترامپ به آمانو تا افزایش تنش در شبه جزیره کره
  • قانون شکنی در استقلال از نوع وتوی مصوبات/نخستین مدال جهانی والیبال ایران/جانشین اصلی منصوریان پس از برکناری
  • سه شهر ایران ثبت جهانی شدند
  • مرگ وحشتناک اپراتور بر اثر سقوط جرثقیل + فیلم
  • جنگ آمریکا و ایران تا چه حد محتمل است؟
  • تعداد بیکاران کشور به ۳میلیون و سه هزار نفر رسید
  • بازتاب هشدار رهبر معظم انقلاب به آمریکا درباره هرگونه حرکت اشتباه در قبال برجام
  • خون در خیابان‌های راخین جاری است/ مسلمانان میانمار روزهای سختی در پیش دارند
  • تیلرسون: در صورت کارساز نبودن تلاش‌های دیپلماتیک، اقدام نظامی تنها راه حل مقابله با کره شمالی است!
  • استراتژی جمهوری اسلامی تعامل گسترده با جهان است
  • فرمول ویژه نتانیاهو به ترامپ درباره لغو یا تغییر برجام
  • کاهش اختیارات شهردار تازه کار تهران
  • زنگنه نمی‌تواند پتروشیمی را به مجموعه‌ای ارزآور برای ایران تبدیل کند
  • تخلفات آمریکا در خصوص برجام
  • هیچ‌ مرجعی اجتهاد حسن خمینی را تأیید نکرده بود
  • دیدارهای دوستانه تیم ملی در ورزشگاه امام رضا(ع)
  • «دیرالزور»؛ نقطه ثقل رقابتی پیچیده در سوریه
  • برخی حرف‌های روحانی، صرفا برای رأی بود
  • واکنش سینماگر ایرانی به فاجعه کشتار مسلمانان در میانمار
  • تحریم‌های جدید آمریکا علیه ایران نشان‌دهنده زوال و نابودی قدرت این کشور است
  • «جلال طالبانی» درباره «مسعود بارزانی» چه گفته بود؟
  • دم با این اختلاس و حقوق‌های نجومی بالا می‌آورد
  • قاسمی حملات تروریستی در جنوب عراق را محکوم کرد
  • تکراری سلفی جنجالی «لیست امیدی»ها با کیک جشن تولد!
  • علی عسکری: ایران در قله جنگ فرهنگی قرار دارد
  • مناطق آزاد زیرمجموعه وزارت اقتصاد شد
  • ترامپ: ایران روح توافق هسته‌ای را نقض کرده
  • اولین محموله از کمک‌های بشردوستانه ایران برای مسلمانان میانمار
  • شهادت ۳ زائر ایرانی و زخمی شدن ۴ زائر دیگر در حمله تروریستی در عراق
  • ممنوعیت فروش هواپیما به ایران نقض برجام است
  • گفتگوی تلفنی سرلشکر باقری با رئیس ستاد ارتش ترکیه درباره همه‌پرسی استقلال کردستان عراق + جزئیات
  • پاسخ روابط عمومی وزارت امور خارجه به اظهارات پورمختار
  • ماموریت محرمانه سردار هور به دستور محسن رضایی
  • پسر بن لادن آماده رهبری القاعده می شود
  • متن پیام مهم بشار اسد رئیس جمهوری سوریه به رهبر معظم انقلاب
  • کره شمالی: آمریکا و ژاپن را به تلی از خاکستر و تاریکی تبدیل می‌کنیم
  • تور مجازی: میامی
  • با جوان ترین ورزشکار ایران در المپیک آشنا شوید
  • ایران در هر ساعت یک میلیون دلار از صنعت گردشگری درآمد کسب می کند
  • شروع صدور ویزای الکترونیک از امروز
  • تجربیات بی نظیر سفر قبل از سی سالگی
  • پارک ژوراسیک تهران را بشناسید
  • سرکنسول ترکیه:ایران ممنوعیت سفر به ترکیه را برداشته است
  • روزشمار: ۱۲ مرداد؛ درگذشت «مرشد ترابی» از نقال‌های برجسته تئاتر ایران
  • جزیره‌ ایستر کجاست؟
  • خانه ترمه ایران، میزبان دوست‌داران هنر هزار و یک رنگ پارسی
  • راهنمای سفر به کاستاریکا
  • پارک ملی سالوک؛ متنوع‌ ترین زیستگاه شمال شرق ایران
  • با شگفت انگیزترین تونل های جهان آشنا شوید
  • آخر هفته کجا بریم؟ از دریاچه اوان و کلکچال تا روستای فیلبند و دریاچه مارمیشو
  • سفرهای شگفت انگیز در جاده‌ های آمریکای جنوبی
  • اماکن گردشگری در روزهای شهادت تعطیل نمی شوند
  • با ۱۰ روستای پلکانی ایران آشنا شوید
  • آیا واقعا رشد صنعت گردشگری ایران مناسب است
  • روزشمار: ۱۳ مرداد؛ افتتاح فرودگاه بین‌‏ المللی «مهرآباد» در تهران
  • آشنایی با چند مقصد دیدنی در ویتنام
  • آشنایی با محتشم کاشانی، پدر مرثیه سرایی ایران
  • ترس و خشونت در ماجرای جادوگران سِیلِم
  • قلعه لمبسر؛ دژ پر رمز و راز سرزمین الموت
  • آن روی تاریک بازی «پوکمون گو» و مواجه شدن با اجساد و ارواح
  • معنی ضرب المثل فارسی؛ نرود میخ آهنین در سنگ
  • داعش ایتالیا را تهدید کرد؛ تشدید تدابیر امنیتی در ایتالیا
  • ورود هر گردشگر خارجی معادل فروش ۳۰ بشکه نفت سود دارد
  • ساخت یکی از عجیب ترین خطوط راه آهن جهان در اکوادور
  • پارک پلیس تهران را بشناسید
  • برگزاری مخفیانه تورهای ترکیه
  • میناکاری؛ هنر تزیین فلزات با مواد رنگین
  • مونووی؛ شهری که فقط یک نفر جمعیت دارد
  • عکاسباشی سری چهاردهم: طلوع طبیعت تا برگشته
  • چرا نباید به این شهرهای اروپایی سفر کنیم
  • سوغات فرانسه چیست؟
  • سفر به ترکیه همچنان ممنوع است
  • بهترین کشورهای جنوب شرقی آسیا برای سفر
  • مسجد جامع کاشان ، قدیمی ترین بنای تاریخی شهر
  • اطلاعاتی درباره افتتاحیه المپیک ریو
  • بهترین سرسره های آبی طبیعی در آمریکا
  • کلیسای نور، شاعرانه‌ ترین کلیسای جهان
  • معبد آب،‌ رمزآلود و بی نظیر میان نیلوفرهای آبی
  • روستای جواهر ده، جواهری در رامسر
  • نمایش صنایع دستی ایران در شانگهای
  • ضیافت کاشی ها در حرم رضوی