بلاغه الصوره الاستعاریه فی الکلام النبوی

صفحه اصلی
مرور
شماره جاری
بر اساس شماره‌های نشریه
بر اساس نویسندگان
بر اساس موضوعات
نمایه نویسندگان
نمایه کلیدواژه ها
اطلاعات نشریه
درباره نشریه
اهداف و چشم انداز
اعضای هیات تحریریه
اصول اخلاقی انتشار مقاله
بانک ها و نمایه نامه ها
پیوندهای مفید
پرسش‌های متداول
فرایند پذیرش مقالات
اخبار و اعلانات
راهنمای نویسندگان
ارسال مقاله
داوران
تماس با ما

ورود به سامانه ▼
ورود به سامانه
ثبت نام در سامانه
ENGLISH
صفحه اصلی فهرست مقالات مشخصات مقاله
ذخیره رکوردها |نسخه قابل چاپ | توصیه به دوستان | ارجاع به این مقاله ارجاع به مقاله
|اشتراک گذاری اشتراک گذاری
ادب عرب
مقالات آماده انتشار
شماره جاری
شماره‌های پیشین نشریه
دوره دوره ۸ (۱۳۹۵)
دوره دوره ۷ (۱۳۹۴)
دوره دوره ۶ (۱۳۹۳)
شماره شماره ۲
پاییز و زمستان ۱۳۹۳، صفحه ۱-۳۴۲
شماره شماره ۱
بهار و تابستان ۱۳۹۳، صفحه ۱-۲۹۳
دوره دوره ۵ (۱۳۹۲)
دوره دوره ۴ (۱۳۹۱)
دوره دوره ۳ (۱۳۹۰)
دوره دوره ۱ (۱۳۸۸)
بلاغه الصوره الاستعاریه فی الکلام النبوی
مقاله ۱۲، دوره ۶، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۳، صفحه ۲۳۹-۲۶۰ XML اصل مقاله (۲۸۸ K)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
نویسندگان
محمد إبراهیم خلیفه شوشتری۱؛ علی اکبر نورسیده ۲
۱أستاذ مشارک بـجامعه الشهید بـهشتـی
۲أستاذ مساعد بـجامعه الشهید بـهشتـی
چکیده
کان رسول الله (ص) رأس الفصاحه، و مجمع البلاغه، و ذروه البیان وکان یـخاطب العرب بلهجاتهم علی اختلاف قبائلهم. فقد قام الکاتبان لأداء حق الکلام فی هذا الـمقال بدراسه الاستعاره فی کلام النبی الـمرسل(ص) لتبیین نبذه من بلاغته و فصاحته. هذا الـمقال یلقی الضوء علی فن الاستعاره و مظاهرها فی الکلام النبوی. والطریق فی هذا العمل هو الإفصاح عن البیان النبوی عبر تقدیم الأمثله الـمتعدده فی الاستعاره، والعرض الـمفصل لفن الاستعاره، وفصولها الـمتنوعه، وظهورها عند أفضل من نطق بالضاد. وقد اعتمدنا عددا من الـمصادر البلاغیه خلال الـحدیث عن بعض فنون الاستعاره، و ذلک أملاً أن یأخذ هذا الـمقال مکانه بین مراجع البیان النبوی الذی تناثر الـحدیث عنه فی بطون الکتب القدیمه. فما حصل علیه هو إثبات سیاده النبی(ص) فی البیان بشکل تطبیقی عملی وإظهار هذا الأمر.
کلیدواژه ها
الاستعاره؛ أقسام الاستعاره؛ البیان النبوی (ص)؛ مظاهر الاستعاره
اصل مقاله
الـمقدمه
کانت بلاغه النبی(ص) مضرب الـمثل وحدیث الناس وموضع الدهش ومحل الإعجاب من کل من سمعه وأنصت إلی ألفاظه وأصغی إلی معانیه، تطلّ منها أروع الـحکم وتنبجس من خلالها أجمع الأمثال. إنّ أحادیث رسول الله(ص) لم تقف عند حدود ما تعارف علیه معاصروه – وهم من صفوه البلغاء وزبده الفصحاء – وإنما امتدّت علی مساحه الأرض والزمان کنـزاً ذاخراً للبلاغه، ومعیناً لا ینضبُ من البیان. حین نتحدث عن الصور البیانیه فی أدب النبی(ص)، إنما نتحدث عن لون من ألوان الإبداع النبوی والذی جاء علی أکمل وجهه، وبه ارتفع أسلوبه إلی منـزله لم یبلغها أدیب فی العربیه. لن نرسل القول دون دلیل، فإن الـمتتبّع للآثار النبویه یجد صورها الفنیه من أحسن الـمثل لـما تنجذب إلیه النفوس من القول، ولـما فطر علیه(ص) من معرفه عناصر التأثیر فی البیان، وأوجه الـجمال فی اللسان، فجاء حدیثه من البلاغه العالـمیه فی موضع تتطلّع نحوه الأبصار، وتتقاصر دونه الأعناق.
هناک دراسات متعدده عن البلاغه النبویه قد ظهرت علی ید علماء البلاغه قدیما وحدیثاً، فیمکن الإشاره إلی: “الـجاحظ” (ت ۲۵۵هـ)؛ الذی أتی فی کتابه “البیان و التبیین” بنماذج من أحادیثه(ص)، وقارن بینها وبین أقوال بعض الشعراء، مقرّراً من خلال ذلک فضل کلامه(ص) علی کلام غیره من البشر. وکثیراً ما یورد الأحادیث دون أن یعلّق علیها، ودون أن یشیر إلی أنّ الاستعاره هادفه. وقد انتقده أحد الباحثین لإیراد بعض الأحادیث الـموضوعه، وقال:«وقد لاحظتُ أنّ عدداً من هذه الأحادیث غیر صحیحه، بل قد ذکر العلماء أن بعضها من الـموضوعات». (الصباغ،۱۹۸۳م: ۱۸) هذا ممّا یؤخذ علی الـجاحظ، وعلی عدد من علماء التفسیر والدین والأدب الذین ذکروا بعض الأحادیث الـموضوعه
فی کتبهم، دون أن یتثبتوا من صحّتها.
و”الشّریف الرّضی” (ت۴۰۶هـ)؛ الذی یعدّ کتابه (الـمجازات النبویه) مـحاوله رائده لدراسه الأحادیث النبویه من الوجهه البیانیه، ویـمتاز بسهوله العباره، والإیجاز، فقد استعمل بعض الـمصطلحات البیانیه مثل: التشبیه والـمجاز، والاستعاره، والکنایه دون التعرض لـما یدخل تحت کلّ مصطلح من الـمصطلحات السابقه من أقسام، وکان یستحسن بعض الأنواع البیانیه مثل الاستعاره، فیقول عند استعراضها:« ومن ذلک قوله علیه وآله الصلاه والسلام: فی حدیث یذکر فیه ظروف الساعه:«فَعِنْدَ ذَلِکَ تَقِیءُ الأَرْضُ أَفلاَذَ کَبِدِهَا» وهذه
من الاستعاره العجیبه؛ لأنّه علیه وآله الصلاه والسّلام شبّه الکنوز التی استودعتها بطون الأرض بأفلاذ الکبد، وهی شعبها وقطعها؛ لأنّ شعب الکبد من شرائف الأعضاء الرئیسه، فذلک الکنوز من جواهر الأرض النفیسه، ولـما شبّهها علیه وآله الصلاه والسّلام بأفلاذ الکبد من الوجه الذی ذکرناه، جعل الأرض عند إخراجها کأنّها تقیأت ودسعت۱ بـما استودعته منها.» (الشریف الرضی،۱۳۹۱هـ: ۲۰۴) وخلاصه القول: إنّ الشّریف الرّضی عنی بالـجانب البیانی فی الـحدیث النبوی من ناحیه الـمجاز خاصه، ولم یتناول بقیه الـجوانب البیانیه تناولاً واسعاً، کما أنّ الـمصطلحات البیانیه عنده عامه، ومتداخله أحیاناً؛ لأنّ علم البیان لم یدوّن حتّی ذلک الوقت بقواعد منظّمه.
و”ابن رشیق القیروانی” (ت۴۶۳هـ)؛ الذی استشهد فی کتابه “العُمْدَه” بکلام النبی(ص) علی القواعد التی وضعها، ولم یکن یعمد إلی تحلیل النّص ودراسته بیانیاً، وإنّما کان کلامه موجزاً، وقد امتدح بیان النبی(ص). وفی بدایه کلامه فی باب البلاغه بدأ بکلام النبی(ص) ثمّ ثنّى بکلام غیره، ممّا یدلّ علی تعظیمه للبیان النبوی قال:« تکلّم رجل عند النبی(ص) فقال له النبی(ص): «کَمْ دُونَ لِسَانِکَ مِنْ حِجَابٍ»؟ فقال: شفتای وأسنانی. فقال له(ص):«إِنَّ الله َیَکْرَهُ الاِنْبِعَاقَ فِی الکَلاَمِ، فَنَضَّرَ الله ُرَجُلاً أَوجَزَ فِی کَلاَمِهِ وَاقتَصَرَ عَلَی حَاجَتِهِ». سئل رسول الله(ص) فیم الـجمال؟ فقال:«فِی اللِّسَانِ»، یرید البیان». (القیروانی،۱۹۸۳م: ۱/۱۶۷-۱۶۸).
و”عبدالقاهرالـجرجانی” (ت۴۷۱هـ)؛ الذی استشهد بالـحدیث النبوی، قد أتی بأحادیث کثیره فی کتابه “أسرار البلاغه”. وأمّا أحادیث کتابه “دلائل الإعجاز” فقلیله. ومن الأحادیث التی أوردها قوله(ص): «النَّاسُ کَإِبِلِ مِائَهٍ لاَ تَجِدُ فِیهِم رَاحِلَهً». وعقَّب علیه بقوله: «لابدّ فیه من الـمحافظه علی ذکر الـمشبه به الذی هو الإبل، فلو قلت: (الناس لا تـجد فیها راحله) أو (الناس لا تجد فی الناس راحله) کان ظاهر التعسّف». (الـجرجانی،۱۴۰۳هـ: ۱۰۰-۱۰۱) والـخلاصه: إنّ عبد القاهر کان یستشهد بالـحدیث النبوی فی تقریره للقواعد البلاغیه التی وضعها، وقد کانت شواهده من الشعر أکثر من شواهده من الـحدیث.
و”ضیاءالدین بن الأثیر” (ت۶۲۲هـ)؛ الذی استشهد فی کتابه “الـمثل السائر فی أدب الکاتب و الشاعر” بالـحدیث النبوی کثیراً، واعتبر أنّ الـحدیث النبوی هو آله من آلات علم البیان. وهی عنده ثـمانٍ، فقال :«النوع السابع:حفظ ما یحتاج إلیه من الأخبار الوارده عن النبی(ص) والسلوک بـها مسلک القرآن الکریم فی الاستعمال». (ابن الأثیر، د.ت:۲/۴۰- ۴۱)
فقد قسّم التشبیه إلی أربعه أقسام، ومنها تشبیه مرکب بمرکب، وقال فیه: «وأمّا القسم الثّانی وهـو تشبیه الـمرکب بالـمرکب، فممّا جاء منه مضمر الأداه ما یروی عن النبی(ص) فی حدیث یشتمل علی فضائل أعمال متعدده، ولا حاجه إلی إیراده ههنا علی نصّه، بل نذکر الغرض منه، وهو أنّه قال له رسول الله(ص):« أَمْسِکْ عَلَیکَ هَذَا» وأشار إلی لسانه، فقیل له: أَوَ نحن مؤاخذون بـما نتکلّم به؟ فقال(ص): «ثَکِلَتْکَ أُمُّکَ یَا رَجُلُ! وَ هَل یُکِبُّ النَّاسَ عَلَی مَنَاخِرِهِم فِی نَارِ جَهَنَّمَ إِلاَّ حَصَائِدُ أَلسِنَتِهِمْ». فقوله(ص) «حَصَائِدُ أَلسِنَتِهِمْ» من تشبیه الـمرکب بالـمرکب، فإنّه (ص) شبّه الألسنه وما تـمضی فیه من الأحادیث التی یؤاخذ بـها بالـمناجل التی تحصد النبات من الأرض». (ابن الأثیر، ۲/۴۰-۴۱) وقد ذهب محمد الصباغ إلی أنّ ابن الأثیر «من أکثر الـمتقدمین ضرباً للأمثله من الـحدیث فی کتابه الـمذکور». (الصباغ،۱۹۸۳م: ۵۵)
و”یـحیی بن حمزه العلوی” (ت۷۴۵هـ)؛ أشار العلوی إلی فضیله البیان، وقال: الفضیله الأولی: أنّ الرسول(ص) مع ما أعطاه الله من العلوم الدینیه، وخصّه بالـحکم والآداب الدنیویه فلم یفتخر بشیء من ذلک، فلم یقل (أنا أفقه الناس) ولا (أنا أعلم الـخلق بالـحساب والطّب)، بل افتخر بما أعطاه الله من علم الفصاحه والبلاغه، فقال(ص): «أَنَا أَفْصَحُ مَنْ نَطَقَ بِالضَّادِ». (ا‌لعلوی؛ ۱۹۹۵م: ۳۲-۳۳) وقد أتی العلوی بطائفه من الأحادیث النبویه التی استشهد بها علی القواعد البلاغیه التی وضعها فی کتابه، کما تحدّث عن فضیله البیان النبوی، فقال:« فإنّ کلامه (ص) وإن کان نازلاً عن فصاحه القرآن وبلاغته، فی الطبقه العلیا حیث لا یدانیه کلام، ولا یقاربه وإن انتظم أیّ انتظام». (الـمصدر نفسه:۱۶۰) نفترض أن تکون الاستعارات الـمستخدمه فی البیان النبوی الشریف هادفه لترسیخ الکلام و إلقائه فی بال الـمتلقین من العرب و الـمسلمین؛ عسی أن یقع الکلام موضعاً أفضل من الکلام الـمعتاد. وما قمنا به هو دراسه مختصره لصور الاستعاره فی الکلام النبوی حتی نقدّم علی قدر استطاعتنا نبذه من البلاغه النبویه. وقد التزمنا بجمع الشواهد البیانیه، وتحققنا من صحه النصوص، ثم قسّمناها إلی موضوعات، ودرسنا کل موضوع، وقد ذکرنا نصّ الأحادیث النبویه أو بعض ما یتعلّق منها بالفن الاستعاری، ‌وذکرنا مواضع الأحادیث فی “مشکاه الـمصابیح” وعرضنا الأحادیث مرتبه حسب ترتیبها فیما یتعلق بالـجانب البیانی، فقد عرضنا کلامه (ص)، وقمنا بشرح بعض الـمفردات اللغویه الغریبه، وأحلنا بعض الشواهد الاستعاریه إلی أماکنها فی الدواوین الشعریه، أو الکتب البلاغیه، ما أمکن ذلک. ثمّ رجعنا إلی عدد من الـمصادر البلاغیه خلال الـحدیث عن بعض فنون البیان والاستعاره. وقد قدّمنا نـماذج من الاستعاره، أملاً أن یکون هذا الـمقال مرجعاً فی البیان النبوی الذی تناثر الـحدیث عنه فی بطون الکتب القدیـمه، بینما استبعد بعض الـمعاصرین الـمصطلحات البیانیه خلال دراستهم للبیان العربی عموماً، ومنه البیان النبوی. فنحن فی هذه الدراسه نستعرض تعریفاً للاستعاره عند البلاغیین الـجدد والقدامی، ونبرز خطوطها العریضه، ثم نستخرج الشواهد الاستعاریه فی الکلام النبوی، ونشرحها وفقا لـما وجدنا فیها من الصور البلاغیه. هذه هی أبرز الأفکار العامه فی منهج الـمقاله.
نظرا إلی ما أشرنا إلیه تتطلب القضیه هذه بـحثا دقیقا فی الصوره الاستعاریه فی الکلام النبوی لعرض بلاغته الـمنبعثه من القرآن والوحی. وضروره هذا البحث ترجع إلی فقد بـحث یعطی القارئ الکریم صوره واضحه عن الاستعاره فی الـحدیث الشریف، ویـجیب عن السؤال التالی:
هل کان الرسول الأعظم(ص) ینطق بالاستعاره لأجل البلاغه فقط، أو أنّ استعاراته(ص) کانت هادفه، یستخدمها للأهداف السامیه کالـموعظه الـحسنه، وتقویه العقیده الإسلامیه.
ونودّ الإشاره إلی أنّ سبب أخذنا الأحادیث الـمنتخبه لـهذا الـمقال من کتاب(مشکاه الـمصابیح) للخطیب التبریزی هو أنّ هذا الکتاب قد جمع الأحادیث الـمشتمله علی الـموارد البلاغیه کالاستعاره مثلاً. ولا شکّ أنّ الـخطیب التبریزی هو عالـم وراوٍ، فلا یروی إلاّ ما صحّ من الأحادیث، علماً بأنّنا قد رجعنا إلی کتب الـحدیث الـمعتبره للتثبیت من صحّه الأحادیث الـمذکوره.
الاستعاره
تتصدر الاستعاره بشکل کبیر بنیه الکلام الإنسانی، إذ تعدّ عاملا رئیساً فی الـحفز والـحثّ، و أداه تعبیریه، ومصدراً للترادف وتعدد الـمعنی ومتنفساً للعواطف والـمشاعر الانفعالیه الـحاده، و وسیله لـملء الفراغات فی الـمصطلحات. إنّ الاستعاره لابدّ أن تتحوّل إلی شکل یماثل التشبیه حتّی یتمّ فهمها. وهی التی تعطی قبل کلّ شیء الـجلاء والـمتعه وجودا غریبا، ویـجب أن تکون مناسبه وغیر بعیده عن الأذهان. ویـجدر الذکر أنّ الانـحراف عن التعبیر هو مظهر ثانوی للاستعاره، و الـمظهر الأساسی هو أنّ الاستعاره تنتج أنواعاً من الاستعمالات اللغویه التی تدعو القاریء لاکتشاف أنواع معینه من ترابط الأفکار وتداعیها، وهذه هی قلب اللغه الاستعاریه. «إن العامل فی تأثیر الاستعاره هو الـمسافه بین الـمشبه والـمشبه به، أوکما یقول سایس: زاویه الـخیال». (أبوالعدوس، ۱۹۹۷م: ۱۱).
الاستعاره وفقا للنظریه الاستبدالیه «هی علاقه لغویه تقوم علی الـمقارنه، شأنها فی ذلک شأن التشبیه ولکنها تتمایز عنه بأنها تعتمد علی الاستبدال، أو الانتقال بین الدلالات الثابته للکلمات الـمختلفه، أی إنّ الـمعنی لا یقدم فیها بطریقه مباشره، بل یقارن أو یستبدل بغیره علی أساس من التشابه. ووفقاً للنظریه السیاقیه؛ الاستعاره عملیه خلق جدید فی اللغه، ولغه داخل اللغه، فیما تقیمه من علاقات جدیده بین الکلمات. ووفقاً للنظریه التفاعلیه هی تتجاوز الاقتصار علی کلمه واحده، و تحصل من التفاعل أو التوتر بین بؤره الـمجاز، والإطار الـمحیط بها، وتبین هذه النظریه أنّ للاستعاره هدفاً جمالیاً وتشخیصیاً وتـجسیدیاً وتـخییلیاً وعاطفیاً». (الـمصدر نفسه: ۷-۸).
والاستعاره إحدی أنواع الـمجاز، وهی «مجاز تکون علاقته الـمشابـهه، أی قصد أنّ الإطلاق بسبب الـمشابـهه». (التفتازانی، ۱۴۲۵هـ:۳۴۱) فقد عرفه السکاکی بقوله: «هی أن تذکر أحد طرفی التشبیه، وترید به الطرف الآخر، مدعیاً دخول الـمشبه فی جنس­الـمشبه به، دالاً علی ذلک بإثباتک للمشبه ما یخصّ الـمشبه به». (السکاکی، د.ت: ۱۷۴)
مظاهر الاستعارات فی الکلام النبوی:
الاستعاره التصریـحیه
أ‌- الـمجرده
الاستعاره التصریحیه الـمجرده هی ما استعیر فیها لفظ الـمشبه به للمشبه. وهذا ما ذهب إلیه السکاکی عند تعریفه للاستعاره الـمصرّح بها، حیث قال: « والـمراد بالأوّل- الاستعاره الـمصرّح بها-هو أن یکون الطرف الـمذکور من طرفی التشبیه هو الـمشبه­به». (الـمصدر نفسه: ۱۷۴)
ومن شواهد الاستعاره التصریحیه ما یلی:
۱- قال النبی(ص) لرجلٍ: «ثَکِلَتْکَ أُمُّکَ! وهَلْ یُکِبُّ النَّاسَ فی النَّارِ عَلَی وُجُوهِهِمْ، ‌أَوْ عَلَی مَنَاخِرِهِمْ، إِلاَّ حَصَائِدُ أَلْسِنَتِهِمْ»؟ (الـخطیب التبریزی، ۱۴۰۵هـ: ۱/۱۶)
الـحصائد: جمع الـحصیده وهی ما یحصد من الزرع، شبّه اللّسان وما یقتطع به من القول بـحدّ الـمنجل وما یقطع به من النبات. قال الطَیْبِیّ مبیّناً الاستعاره فی کلمه “الـحصائد” وقرینه هذه الاستعاره: «”الـحصائد”: جمع حصیده، فعیله بمعنی مفعوله، من حصد، إذا قطع الزّرع وهذا من إضافه اسم الـمفعول إلی فاعله، أی: محصودات الألسنه، فشبّه ما تکلّم به اللسان بالزرع الـمحصود بالـمنجل، فکما أن الـمنجل یقطع ولا یـمیّز بین الرطب والیابس، والـجید والردیء، فکذلک لسان بعض الناس یتکلّم بکلّ نوع من الکلام القبیح والـحسن، ثم حذف الـمشبه وأقیم الـمشبه به مقامه علی سبیل الاستعاره الـمصرحه، وجعل الإضافه قرینه لـها».(الطیبی، ۱۴۰۵هـ: ۲/۴۸۸)
لعلّ سائلا یسأل: ما الـمناسبه أو ما وجه الشبه بین اللسان والـمنجل؟ لأنّ الظاهر أنّ هذا التشبیه لیس تشبیها حسنا لغموض وجه شبهه. والـجواب کما یبدو أنّ فی تشبیه اللسان بالـمنجل حکمه نبویه شریفه، وهی أنّه لا یحصد بالـمنجل إلاّ الزرع الذی نضج وآن حصاده، وحان الانتفاع بثمره، فإذا حصد الزرع قبل نضجه فإنّ صاحبه سیلحقه الضرر، وأمّا إذا حصد بعد نضجه فإنّ صاحبه سینتفع وینفع الناس به؛ وکذلک الکلام إذا قیل قبل نضجه بالفکر فهو غیر ناضج ویعود علی صاحبه بالضرر، وأمّا إذا قیل بعد هضمه بالتفکر والتعقل والاطمئنان من نفعه فإنّه سیعود علی قائله بالنفع وعلی الآخرین بالفائده. وهذا یعنی أنّ الرسول الأعظم(ص) یأمرنا بهذا الـحدیث البلیغ أن نفکّر ثمّ نتکلم، لا أن نتکلم ثمّ نفکّر.
۲- قال رسول الله(ص): «لَقَدْ جِئْتُکُمْ بِهَا بَیْضَاءَ نَقِیَّهً، وَلَوْ کان مُوسَی حَیّاً مَا وَسِعَهُ إِلاَّ اتِّبَاعِی». (الـخطیب التبریزی، ۱۴۰۵هـ: ۱/۶۳)
قال الطَیْبِیّ: «فی بیضاء استعاره لسطوع براهین هذه الـملّه الـمستقیمه، ووضوح دلائلها القویـمه، مما له بیاض ونقاوه». (الطیبی، ۱۴۰۵هـ: ۲/۶۴۶)
الاستعاره فی الـحدیث الشریف هی مصرّحه، والـمستعار له هو الشریعه الإسلامیه ذات البراهین الساطعه، والـمستعار منه هو الشیء الأبیض، والـجامع هو الوضوح. واستعاره البیضاء وهی من الـمعانی الانتزاعیه للبراهین أمر لتقریب الـمعنی إلی ذهن الـمتلقی، لأنّ البراهین لا تتمتع بلون ولا تسطع عاده، بل الأثر الغائی منها یسطع الطریق ویظهرها أمام الـمرء، ویـمهّد السبیل له ویـخرجه من الظلمات إلی النور، کما یـخرج الضوء والشیء الساطع الـمرء من الـجهل إلی العلم. استعار النبی(ص) فی هذا الـحدیث الشریف اللون لبیان ما ینوی من الـمعنی، فهو حسب الاستعاره الـجدیده استخدم الاستعاره “الاستبدالیه” لـمجرد وضع کلمه بدل کلمه أخری؛ والکلمه الأولی و البدل هو البیضاء، و الـمبدل منه الشریعه الإسلامیه ذات البراهین الساطعه، فجاء اللون بدلا عن صفه الـمبدل منه، و الـمستعار له و هو الشریعه، لأنه لا یـمکن أن تستعار البیضاء للشریعه مباشره.
ب- التبعیه
الاستعاره التبعیه هی التی یکون فیها اللفظ الذی جرت فیه الاستعاره اسماً مشتقاً، أو فعلاً، أو حرفاً. فقد عرفها السکاکی بقوله: «هی ما تقع فی غیر أسماء الأجناس کالأفعال، والصفات الـمشتقه منها، والـحروف بناء علی دعوی أن الاستعاره تعتمد التشبیه، والتشبیه یعتمد کون الـمشبه موصوفاً، والأفعال والصفات الـمشتقه منها مصادرها وفی الـحروف متعلقات معانیها، فتقع، الاستعاره هناک ثم تسری فیها». (السکاکی، د.ت:۱۸۰) ومن تعریف السکاکی اقتبس البلاغیون تعریفهم لهذه الاستعاره. (الـخطیب القزوینی، التخلیص، د.ت:۳۱۴؛ والإیضاح، ۱۴۰۳: ۲/ ۳۲۹؛ الـجرجانی،۱۹۸۲م:۲۲۱) ومن أمثلتها فی الکلام النبوی ما یلی:
۱- قال رسول الله(ص): «دَبَّ إِلَیْکُمْ دَاءُ الأُمَمِ قَبْلَکُمْ». (الـخطیب التبریزی، ۱۴۰۵هـ: ۳/۱۴۰۱)
حول قوله(ص): «دَبَّ إِلَیْکُمْ» جاء فی “النهایه”: «نقل الداء من الاجسام إلی الـمعانی، و من أمر الدنیا إلی أمر الآخره». (ابن کثیر،۱۹۹۵م: ۲/ ۱۴۲-۱۴۳)
الدبّ یستعمل فی الأجسام، فاستعیر للسرایه علی سبیل التبعیه، حیث أجریت الاستعاره فی الـمصدر أوّلا، ثمّ اشتق من الدبّ الفعل «دبّ»، فأصبحت الاستعاره التصریحیه التبعیه؛ أی انتقلت إلیکم ونفذ فیکم داء الأمم السالفه، کما تدبّ الدّابه علی الأرض هوناً دون أن تلفت الأنظار إلی نفسها، هکذا نفذ فیکم مرض الکفر والإلـحاد دون أن تکترثوا لهذا الأمر. استعار النبی (ص) فعل الدابه لأمر آخر لیظهر غفله الـمؤمنین بالنسبه لـما یـجری حولهم من القضایا التی لا یلتفت إلیها الـمؤمنون.
۲- قال النبی(ص): «إِیَّاکُمْ وَالـحَسَدَ، فَإِنَّ الـحَسَدَ یَأکُلُ الـحَسَنَاتِ کَمَا تَأکُلُ النَّارُ الـحَطَبَ». (الـخطیب التبریزی،۱۴۰۵هـ: ۳/۱۴۰۱)قال الشریف الرضی: «إنّ الأکل هنا استعاره لعدم القبول، وإنّ تلک الـحسنات الصادره عنه مردوده علیه، ولیست بثابته فی دیوان الأعمال الصالـحه حتّی تحبط، کمن صلَّی بدار مغصوبه، ولهذا یحسن وجه التشبیه بالنّار، فإنّ النّار عند اشتعالها والتهابها لا تترک من الوقود شیئاً إلاّ أَفنَتْه، فشبهت الأعمال الصادره عنه عند ارتکاب الـحسد بالـحطب الـجزل الذی تشتعل فیه النار فی الإفناء والإعدام مبالغه وزجراً للحاسد.» (الشریف الرضی،۱۳۹۱هـ: ۱۵۳)
فالأکل فی النار أیضاً استعاره؛یلاحظ أن الاستعاره فی «یأکُلُ الـحَسَنَاتِ» تصریحیه تبعیه، ونحوها فی «تَأْکُلُ النَّارُ»، فالـمستعار له هو«تمحو» أو «ترفض» الـمحذوف. وکما أنّ أکل الشیء یغیبه عن النظر هکذا محوه یبعده عن العیون. یشیر(ص) إلی أنّ الـحسد یمحو حسنات الـمرء کما تمحو النار الـحطب. وبلاغه الاستعاره تکمن فی أنّ قوه الزوال عند الـحسد تعادل قوه النار عند الاحتراق. یلاحظ أنّ استخدام الاستعاره التبعیه تظهر استمرار عمل إمحاء الـحسنات بالنظر إلی معنی الفعل الـمضارع الذی یدل علی الاستمرار فی برهه من الزمن. وفی هذا الـحدیث الشریف باستعارتیه موعظه حسنه بمحاربه صفه الـحسد التی یمکن أن یتصف بها کلّ إنسان، وذلک حفاظا علی الاستفاده من ثواب الأعمال الصالـحه الـحسنه ولئلاّ تذهب بعد جهد جهید هباءً منثوراً. وفی هذا موعظه أیّ موعظه.
الاستعاره الـمکنیه
هی ما حذف فیها الـمشبه به ورمز له بشیء من لوازمه. وهذا الـمفهوم قریب من کلام فخر الدین الرازی الذی عرف الاستعاره بالکنایه بقوله: «هذا إنما یکون إذا لم یصرح بذکر الـمستعار، بل ذکر بعض لوازمه تنبیهاً به علیه». (الرازی، ۱۹۸۵م: ۱۲۴-۱۲۵) ومذهب الـجمهور إنها: «لفظ الـمشبه به الـمستعار فی النفس للمشبه الـمحذوف الـمرموز إلیه بإثبات لازمه للمشبه». (البیومی، ۱۹۷۲م: ۱۸۰-۱۸۱) یلاحظ أنّ الـجمهور اشترطوا إثبات لازم الـمشبه به للمشبه، وهذا ما لم یذکره الفخر فی تعریفه لهذه الاستعاره. (وقد ذکر الفخر الرازی الاستعاره التخییلیه فی کتابه “نهایه الإیجاز” : ۱۱۵-۱۱۶). والاستعاره هذه هی التی یسمّی قسم منها فی الاستعاره الـحدیثه بالاستعاره التجسیمیه وشرحها کما یلی: یعد الفیلسوف الإیطالی جیامباتستا الذی عاش فی القرن الثامن عشر، من أوائل الذین لاحظوا مثل هذه الاستعارات، وبین أنّ القسم الأکبر من التعبیرات التی ترجع إلی أشیاء غیر الـحیه فی اللغه تؤخذ بواسطه التحویل، والانتقال من الـجسم الإنسانی وأجزائه، ومن الـحواس والعواطف الإنسانیه، مثال ذلک:«جانب الـجبل، وفم النهر، وقلب الـمدینه، وقلب الـمشکله، وید الساعه، وساق الشجره. وثمه تحولات فی الاتجاه الـمقابل؛ لأنّ الکثیر من أعضاء الإنسان تطبق علی الـجمادات، نحو: تفاحه آدم، ولسان البحر، وعنق الزجاجه، وطبله الأذن. وجسم الإنسان مرکز قوی للتوسع الاستعاری، إذ یعدّ قطاعا من القطاعات البارزه التی تنتقل الکلمات منها وإلیها، أو هو مرکز من الانتشار والـجاذبیه.» (أبو العدّوس، ۱۹۹۷م: ۱۷)
ویـجوز عند البعض أن تکون بعض صور الاستعارات الـمکنیه من باب الـمجاز العقلی أیضاً، وهذا یخالف السکاکی الذی یقول عند خاتمه فصل الـمجاز العقلی: «هذا کلّه تقریر للکلام فی هذا الفصل بحسب رأی الأصحاب من تقسیم الـمجاز إلی لغوی وعقلی، وإلاّ فالذی عندی هو نظم هذا النوع فی سلک الاستعاره بالکنایه». (أبوموسی، د.ت: ۳۰۲) فالسکاکی ینکر الـمجاز العقلی، ویصنفه فی مبحث الاستعاره بالکنایه، بینما یثبت عبدالقاهر بین الـمجاز العقلی والاستعاره الـمکنیه، ولعلّ سبب ذلک أن الاستعاره الـمکنیه تلتبس بالـمجاز العقلی، ولذلک «رأینا السکاکی یدخل صوره فی الاستعاره الـمکنیه». (السکاکی، د.ت: ۱۸۹) کذلک نجد الـخطیب- وقد فرق بین الـمجاز العقلی والاستعاره الـمکنیه- یعتبر أن الاستعاره الـمکنیه تشتمل علی الـمجاز العقلی کما یظهر من حدیثه فی علم البیان. وقد جعلنا الـحدیث عن الاستعاره الـمکنیه فی ثلاث فقرات نتناول أمثله من هذه الاستعاره، وأمثله لالتباسها بالـمجاز العقلی، وأمثله لقرینتها “الاستعاره التخییلیه”. وهذا أول هذه الفقرات:
أ‌- الاستعاره الـمکنیه
۱- عن أبی ذر قال: قال لی رسول الله(ص): «کَیْفَ أَنْتَ إِذَا کانتْ عَلَیکَ أُمَرَاءُ یُمِیتُونَ الصَّلاَهَ- أَوْ قال: یُؤَخِّرُونَ»؟ (الـخطیب التبریزی، ۱۴۰۵هـ: ۱/۱۹۰) شبّه(ص) إضاعه الصلاه وتأخیرها عن وقتها بجیفه میّت تنفّر عنها الطباع، کما شبّه الـمحافظه علیها وأداءها فی وقت اختیارها بذی حیاه له نضاره وطراوه فی عنفوان شبابه، ثم أخرجها مخرج الاستعاره، وجعل القرینه قوله: «یُمِیتُونَ»، لأنه لازم الـمشبه به. ففیها استعاره مکنیه. فکما لا یفید الـمیّت الآخرین شیئاً ولا یستفید نفسه، لا تفید إضاعه الصلاه وتأخیرها صاحبها. وتجدر الإشاره إلی أنّ الصلاه لا تموت بل الـمیّت هو الذی لا یعتنی بالصلاه ویرزیها ولا یؤدّی حقّها.
۲- قال الرسول الأعظم(ص):«فإنّی أرجُو ألاّ یطلُعَ إلینا نقابَها».(الشریف الرضی،۱۳۹۱هـ: ۳۱)
قال رسول الله(ص) هذا الـحدیث الشریف حین تذاکر الناس عنده أمر مرض الطاعون، وانتشاره فی الأمصار والأریاف. وفاعل الفعل (یطلع) ضمیر مستتر یعود إلی الطاعون، والنقابُ جمع(النقب): الطریق فی الـجبل، والضمیر الـمجرور فی (نقابها) یعود إلی الـمدینه. واستناداً إلی هذا یکون الـمعنی (إنی أرجو أن لا یطویَ هذا الـجیش طرقَ الـمدینه الصعبه فیصل إلینا.) أی: إنّی أرجو أن یرفع الله تعالی هذا الـمرض فلا یصل إلینا. وفی هذا الـحدیث الشریف استعاره مکنیه: حیث شبّه الطاعون بالـجیش الـمغیر، ثمّ حذف الـمشبه به، وذکر لازم من لوازمه، وهو طلوع النقاب، أی: طی الطریق؛ ثمّ نسب هذا اللازم للمشبّه، أی نسبه طلوع النقاب للطاعون علی سبیل الاستعاره الـمکنیه. وفی هذه النسبه استعاره تخییلیه.
ب- من صور التباس الاستعاره الـمکنیه بالـمجاز العقلی
۱- عن أبی ذر قال: کان رسول الله(ص) یقول فی صلاته: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ الثَّبَاتَ فی الأَمْرِ، وَالعَزِیمَهَ عَلَی الرُّشْدِ، وَأَسْأَلُکَ شُکْرَ نِعْمَتِکَ، وَحُسْنَ عِبَادَتِکَ، وَأَسْأَلُکَ قَلْبَاً سَلِیمَاً، ‌وَلِسَانَاً صَادِقَاً، وَأَسْأَلُکَ مِن خَیْرِ مَا تَعْلَمُ، وَأَعُوذُ بِکَ مِن شَرِّ مَا تَعْلَمُ وَأَسْتَغْفِرُ لَکَ لمِا تَعْلَمُ». (الـخطیب التبریزی، ۱۴۰۵هـ: ۱/۳۰۱)
قوله(ص): «لساناً صادقاً»: إسناد (صادقاً) إلی الضمیر الـمجازی، لأن الصدق من صفه صاحبه، فأسند إلی الآله مبالغه. کما «أسند وضع الأوزار إلی الـحرب فی قوله: ﴿حتّی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا﴾[محمد:۴] وهو للمحارب». (الزمخشری، ۱۴۰۶هـ: ۴/۳۱۷) ویجوز أن تکون استعاره مکنیه، بأن شبّه اللّسان بمن ینطق بالصدق لکثره صدوره عنه، ثم أدخل اللسان علی سبیل الادعاء مبالغه فی جنس الـمشبه به، وخیّل أنه هو، ثم أثبت للمستعار له ما یلازم الـمشبه به من الصدق، ونسب إلیه لیکون قرینه مانعه من إراده الـحقیقه.
۲- قال رسول الله(ص): «شَرُّ مَا فی الرَّجُلِ شُحٌّ هَالِعٌ، وَجُبْنٌ خَالِعٌ». (الـخطیب التبریزی، ۱۴۰۵هـ: ۱/۵۸۶)
قال التّوربشتی: «الشحّ بخل مع الـحرص، فهو أبلغ فی الـمنع من البخل، فالبخل یستعمل فی الضنه بالـمال، والشح فی سائر ما تمتنع النفس عن الاسترسال فیه من بذل مال أو معروف أو طاعه. والهلع: أفحش الـجزع، وهلع- بالکسر- فهو هلع وهلوع، ‌ومعناه، أنه یجزع فی شحّه أشدّ الـجزع علی استخراج الـحق منه». (الزمخشری، ۱۴۰۶هـ: ۴/۶۱۲) وقوله: «شُحٌّ هَالِعٌ»، أی: ذو هلع، کما یقال: یوم عاصف، ولیل نائم، ویحتمل أیضاً أن یقول: «هَالِعٌ» لـمکان «خَالِعٌ» للازدواج. ویحتمل أن یحمل علی الإسناد الـمجازی، فیسند الشحّ إلی صاحبه مبالغه، وعلی الاستعاره الـمکنیه، بأن یشبه الشحّ بإنسان، ثم یوصف بما یلازم الإنسان من الهلع، والهلع ما فسّره الله تعالی، وهو: ﴿إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا وإِذَا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعًا﴾ [الـمعارج: ۲۱،۲۰] حول قوله(ص): «جُبْنٌ خَالِعٌ»،جاء فی (النهایه): «أی: شدید کأنّه یخلع فؤاده من شده خوفه، وهو مجاز فی الـخلع؛ والـمراد به: ما یعرض من نوازع الأفکار وضعف القلب عند الـخوف». (ابن کثیر، ۱۹۹۵م: ۲/۶۵) وفیه الاستعاره بالکنایه حیث شبه الـجبن بالـمرء الذی یخلع، ثم حذف الـمشبه به وأشیر إلیه بلازمه وهو الـخالع منسوباً إلی الـمشبّه.
ج- الاستعاره التخییلیه
الاستعاره التخییلیه هی إثبات لازم الـمشبه به الـمحذوف للمشبه، وتکون قرینه للاستعاره الـمکنیه. وهذا ما علیه جمهور البلاغیین، فهما متلازمتان، لا توجد إحداهما بدون أخری، إذ لابدّ للاستعاره من قرینه. قال الـخطیب القزوینی: «قد یضمر التشبیه فی النفس، فلا یصرّح بشیء من أرکانه سوی الـمشبه، ویدلّ علیه بأن یثبت للمشبه أمر مختص بالـمشبه به، فیسمّی التشبیه استعاره بالکنایه، أو مکنیاً عنها، وإثبات ذلک الأمر للمشبه استعاره تخییلیه». (الـخطیب القزوینی،التخلیص، د.ت: ۳۲۶؛ الإیضاح، ۱۴۰۳: ۲/۴۴۴) وقد علّق السّبکی علی کلام الـخطیب بقوله:« وعلم منه أن الاستعاره بالکنایه لا توجد دون الاستعاره التخییلیه، وأمّا عکسه فظاهر کلام الـمصنف أنّه کذلک، فلا توجد التخییلیه دون الـمکنیه». (شروح التخلیص (عروس الأفراح، د.ت: ۴/۱۵۳-۱۵۴) وقال التفتازانی: «الاستعاره بالکنایه والاستعاره التخییلیه فعلان من أفعال الـمتکلم متلازمتان، إذ التخییلیه یجب أن تکون قرینه للمکنیه البته، والـمکنیه یـجب أن تکون قرینتها تـخییلیه البته». (التفتازانی، ۱۴۲۵هـ: ۱۵۶-۱۵۷)
وفی ما یلی شواهد للاستعاره التخییلیه فی الکلام النبوی:
۱- قال رسول الله(ص): «ثَلاَثٌ مَنکُنَّ فیهِ وَجَدَ بِهِنَّ حَلاَوهَ الإِیْمَانِ، مَنکَانَ اللهُ وَ رَسُولُهُ أَحَبَّ إِلَیْهِ مِمَّا سِواهُمَا، وَمَن أَحَبَّ عَبْدَاً لاَ یُحِبُّهُ إِلاَّ لله، وَمَن یَکْرَهُ أَنْ یَعُودَ فی الْکُفْرِ بَعْدَ أَنْ أَنْقَذَهُ الله ُمِنهُ، کَمَا یَکْرَهُ أَنْ یُلْقی فی النَّارِ». (الـخطیب التبریزی، ۱۴۰۵هـ: ۱/۱۰-۱۱) «حَلاَوهَ الإِیْمَانِ»: استعاره، شبهت شده رغبه الـمؤمن فی إیمانه بشیء ذی حلاوه، وأثبت للإیـمان لازم ذلک الشی، وأضیف له علی التخییلیه. لیس للإیمان حلاوه، بل الـحلاوه تکمن وراء الإیمان ونتیجته، الـمستعارمنه وهو الشیء الـحلو والـمستعار له وهو الإیمان یشترکان فی صفه الـحلاوه لکنها حقیقی فی الشیء الـحلو ومعنوی وغیر محسوس فی الإیمان.
۲- قال(ص) لأبی ذر: «… أَلاَ أَدُلُّکَ عَلَی أَبْوابِ الـخَیْرِ؟ الصَّوْمُ جُنَّهٌ، وَالصَّدَقَهُ تُطْﻔﺊُ الـخَطِیئَهَ کَمَا یُطْﻔﺊُ الـمَاءُ النَّارَ». (الـمصدر نفسه، ۱۴۰۵هـ: ۱/ ۱۶)
قوله(ص): «الصَّدَقَهُ تُطْﻔﺊُالـخَطِیئَهَ»: أصله تذهب الـخطیئه، لقوله تعالی: ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئَاتِ﴾ [هود:۱۱۴] ثم فی الدّرجه الثانیه تمحو الـخطیئه لقوله(ص) لأبی ذر: «اتَّقِ الله َحَیْثُمَا کُنْتَ، وَأَتْبِع السیِّئَهَ الـحَسَنَهَ تَمْحُهَا.» (الـخطیب التبریزی، ۱۴۰۵هـ: ۳/۱۴۰۹)، فلما وضع الـخطیئه موضع النار علی الاستعاره‌ الـمکنیه أثبت لها علی سبیل الاستعاره التخییلیه ما یلازم النار من الإطفاء لیکون قرینه مانعه لها من إراده الـحقیقه من الـخطئیه.
الاستعاره الـمرشحه
هی التی ذکر معها ما یلائم الـمستعار منه، وهذا هو الذی یقوی ویرشّح الاستعاره والـمعنی الـمنطوی فیها. ومن أمثله هذه الاستعاره فی الکلام النبوی ما یلی:
۱- قال رسول الله(ص): «مَنْ عَادَ مَرِیضَاً، لَمْ یَزَلْ یَخُوضُ الرَّحْمَهَ حَتَّی یَجْلِسَ، فَإِذَا جَلَسَ اغْتَمَسَ فیهَا». (الـمصدر نفسه: ۱/۴۹۷)قوله(ص): «یَخُوضُ الرَّحْمَهَ» شبّه الرحمه بالـماء، إمّا فی الطهاره، أو فی الشیوع والشمول، ثم نسب إلیها ما هو منسوب إلی الـمشبه به ، من الـخوض، ثم عقّب الاستعاره بالانغماس ترشیحاً. تعتبر الغمس من ملائم الـخوض، کأنّه(ص) یرید أن یشیر إلی أنّ الرّحمه الإلهیه تشمل الـمرء تماماً حین مرضه والـمرض هذا یجلب له الرّحمه الإلهیه و من مظاهر هذه الرّحمه هو الغفران. کما یقال إنّ کلّ مرض یصاب به مؤمن یؤدی إلی غفران خطایاه، إن کانت الـخطایا مـما تغفر.
۲- کان للنبی(ص) حَادٍ یقال له: أَنْجَشَهُ، وکان حَسَنَ الصَّوتِ. فقال له النبی(ص): «رُویْدَکَ یا أَنْجَشَهُ، لاَ تَکْسِرِ القَوارِیرَ». قال قتاده :«یعنی ضعفه ‌النساء» (الـمصدر نفسه: ۳/۱۳۵۵)
قال ابن الأثیر: «قوله: (القَوارِیرَ) أراد به النساء، شبّهَهُنّ بالقواریر من الزّجاج، لأنه یسرع إلیها الکسر، وکان أنجشهُ یحدو وینشد القریض والرّجز. فلم یأمن أن یصیبهن، أو یقع فی قلوبهن حداؤه، فأمر بالکفّ عن ذلک. وفی الـمثل: «الغِنَاء رُقْیَهُ الزِّنَا». وقیل: أراد أن الإبل إذا سمعت الـحداء أسرعت فی الـمشی واشتدّت به، فأزعجت الرّاکب وأتعبته، فنهاه عن ذلک، لأنّ النّساء یضعفن عن شده الـحرکه. وواحده القواریر: قاروره، سمّیت بها لاستقرار الشراب فیها». (ابن الأثیر، د.ت: ۴/۳۹) فالقواریر: استعاره، لأن الـمشبه أی النّساء، غیر مذکور، والقرینه حالیه لا مقالیه،‌ والکسر ترشیح لـها.
الاستعاره الـمجرده
التجرید عند البلاغیین هو ذکر ما یلائم الـمستعار له، وهذه الاستعاره قیمتها أقل من الترشیحیه. (الرّازی، ۱۹۸۵م: ۱۲۴) وقد وجدنا التجرید فی مواضع قلیله فی الـحدیث النبوی منها:
– عن جریر بن عبدالله قال: رأیت رسول الله(ص) یلوی ناصیه فرسٍ بإصبعه، وهو یقول: «الـخَیْلُ مَعْقُودٌ بِنَواصِیهَا الـخَیْرُ إِلَی یَوْمِ القِیامَهِ: الأَجْرُ والغَنِیمَهُ».(الـخطیب التبریزی، ۱۴۰۵هـ: ۲/۱۱۳۶؛ الشریف الرضی، ۱۳۹۱هـ: ۴۹)
حول قوله(ص): (مَعْقُودٌ) : جاء فی “النهایه”: «أی: ملازم لها کأنّه معقود فیها. ویجوز أن یکون الـخیر الـمفسر بالأجر والغنیمه استعاره مکنیه، شبّهه لظهوره وملازمته بشیءٍ محسوس معقود بخیل علی مکان رفیع، لیکون منظوراً للنّاس ملازماً لنظره، فنسب الـخیر إلی لازم الـمشبه به ، و ذکر الناصیه تجریداً للاستعاره.» (ابن الأثیر، ۱۳۸۳هـ: ۳/۲۷۱)
الاستعاره اللفظیه
قد أشار الشیخ عبد القاهر إلی الاستعاره اللفظیه عند ذکره الاستعاره غیر الـمفیده. (الـجرجانی، ۱۴۰۳هـ: ۲۹ و۳۴) فذکر أمثله لها وسمّاها استعاره من طریقاللفظ، وأشار إلی أنها تجری بین الأسماء التی تتّحد أجناس مسمّیاتها کالشفه للإنسان، والـجحفله للفرس، والـمشفر للبعیر، ونبّه إلی أن هذه الدقائق فی الفروق قد تکون معتبره فی هذا التصرف فتکون استعاره مفیده کإطلاق الـمشفر علی الشفه الغلیظه فی مقام الذّم، ثم رجع عنه فی آخر کتاب “أسرار البلاغه” فذکر أنه یضن بإطلاق اسم الاستعاره علی هذا النوع قائلاً: « واعلم أنّ الواجب کان أن لا أعدّ وضع الشفه موضع الـجحفله، والـجحفله فی مکان الـمشفر، ونظائره التی قدمت ذکرها فی الاستعاره، وأضن باسمها أن یقع علیه، ولکنّی رأیتهم قد خلطوه بالاستعارات، وعدّوه معدّها، فکرهت التشداد فی الـخلاف، واعتددت به فـی ­الـجمله، ونبّهت علی ضعف أمـره بأن سـمّیته “استعاره غیـر مفیده” ». (الـمصدر نفسه،۱۴۰۳هـ: ۳۷۳) ثم جاء الزمـخشری فذکر هذه الاستعاره، ونبّه إلی «أنـها تدور بین أسـماء الأجناس، ولم یضف إلیها شیئاً، لأنّ صورها أثر تصرف لفظی، لیس وراءه اعتبارات بلاغیه یراعیها الـمتکلم، فهی أشبه بالعمل اللغوی منه بالعمل الأدبی». (أبو موسی، د.ت: ۴۲۵) وقد وردت الاستعارات اللفظیه فی مواضع منها:
– قال رسول الله(ص): «یَا نِسَاءَ الـمُسْلِمَاتِ! لاَ تَحْقِرَنَّ جَارَهٌ‌ لِجَارَتِهَا، وَلَوْ فِرْسِن شَاهٍ». (الـخطیب التبریزی،۱۴۰۵هـ: ۱/۵۹۳) الفرسن: عظم قلیل اللحم، وهو خفّ البعیر کالـحافر للدابه، و قد یستعار للشاه، فیقال: فرسن شاه. والذی للشاه هو الظِّلفُ. ففیها الاستعاره اللفظیه. یـمکن أنّه(ص) قد شبّه الشاه بالبعیر فی هذا الـموضع، حتی یشیر إلی أهمیه عدم الإهانه ولو کانت قلیلا لا تعدّ. الـجدیر بالذکر أنّه تعدّ مـملکه الـحیوانات مصدر هامّ من مصادر الاستعاره، وبعض هذه الاستعارات ینطبق علی النباتات، أو الأشیاء عدیمه الـحسّ والوعی. وعلی الرغم من أنّ الصور الـحیوانیه، من أقدم العناصر فی الأسلوب الأدبی، إلاّ أنّها لم تفقد شیئاً من قوتـها.
الاستعاره التهکمیه
مفهوم الاستعاره التّهکمیه هو ما نزل فیها التّضاد منـزله التناسب لأجل التهکّم والاستهزاء، وقد أطلق الزمخشری علی هذا النوع اسم “العکس فی الکلام”. (أبوموسی، د.ت: ۴۲۶) وهی إحدی صور الاستعاره العنادیه عند البلاغیین، ومن أمثله الاستعاره التّهکمیه فی الکلام النّبوی ما یلی:
۱- جاء فی حدیث رواه ابن عبّاس عنه(ص)،‌ وهو یتحدث عن کیفیه قبض الأرواح: «فَإِذَا کان الرَّجُلُ السُّوءُ قال: أُخْرُجِی أَیَّتُهَا النَّفْسُ الـخَبِیثَهُ! کانَتْ فِی الـجَسَدِ الـخَبِیثِ، أُخْرُجِی ذَمِیمَهً، وَأَبْشِرِی بِحَمِیمٍ وَغَسَّاقٍ». (الـخطیب التبریزی، ۱۴۰۵هـ: ۱/۵۱۰-۵۱۱) قوله(ص): «وأَبْشِرِی بِحَمِیمٍ وغَسَّاقٍ» وضع موضع “أَنْذِرِی” علی سبیل الاستعاره التهکمیه، کقوله تعالی: ﴿فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِیمٍ﴾ [ آل عمران: ۲۱]حیث استعیر(بشّرهم) لـ(أنذرهم). لأنّ تصرفات الکافر لا تلیق البشاره ولو أبشرت قد بشرّت علی سبیل التهکم والسخریه.
۲- قال النبی(ص): «اسْتَعِیذُوا بِاللهِ مِن طَمَعٍ یَهْدِی إِلَی طَبَعٍ». (الـخطیب التبریزی، ۱۴۰۵هـ: ۲/۷۶۲؛ الشریف الرضی، ۱۳۹۱هـ: ۱۶۳)
حول قوله(ص): «مِن طَمَعٍ یَهْدِی» قال القاضی: «الهدایه الإرشاد إلی الشیء والدلاله علیه، ثم اتّسع فیه فاستعمل بمعنی الإدناء من الشیء والإیصال إلیه، والطبع بالتحریک العیب، و أصله الدنس الذی یعرض للسیف؛ والـمعنی: أعوذ بالله من طمع یسوقنی إلی شین فی الدین و ازدراء بالـمروءه». (القاری،۱۳۹۰هـ: ۵/۲۳۳) وقال الطیبِی: «الهدایه هنا بمعنی الدّلاله الـموصله إلی البغیه وإراده علی سبیل التمثیل، لأنّ الطبع الذی هو بمعنی الرّین مسبّب عن کسب الآثام. قال تعالی: ﴿کَلَّا بَلْ رَانَ علی قُلُوبِهِم مَّا کَانُوا یَکْسِبُونَ﴾ [الـمطففین: ۱۴]». (الطیبی ، ۱۴۰۵هـ: ۶/۱۹۲)
فالهدایه تستعمل عاده لشیءٍ حسن، لکنّ النبی(ص) استعمله فی الشرِّ للتهکم والسخریه من الطمّاعین. فاستعمل الهدی فیه علی سبیل الاستعاره تهکماً.
۳- قال(ص) مخاطباً قتلی الـمشرکین یومَ بدر، وکانوا قد قذفوا فی بئر من آبار بدر: «یا فُلاَنُ بْنَ فُلاَنٍ! وَیا فُلاَنُ بْنَ فُلاَنٍ! أَیَسُرُّکُمْ أَنَّکُمْ أَطَعْتُمُ اللهَ ورَسُولَهُ؟ فَإِنَّا قَدْ وجَدْنَا مَا وعَدَنَا رَبُّنَا حَقَّاً، فَهَلْ وجَدتُمْ مَا وعَدَ رَبُّکُمْ حَقَّاً». (الـخطیب التبریزی، ۱۴۰۵هـ: ۲/۱۱۶۰- ۱۱۶۱)
حول قوله(ص): «أَیَسُرُّکُمْ أَنَّکُمْ» قال صاحب مرقاه المفاتیح: أی: هل تتمنّون أن تکونوا مسلمین بعدما وصلتم إلی عذاب الله». (القاری، ۱۳۹۰: ۸/۱۰)
ینبغی أن یفسّر هذا بما یترتب علیه قوله: «فَإِنَّا قَدْ وجَدْنَا»، لأنّه کالتّعلیل له، فالـمسرّه ههنا مستعاره لضدها من الـحزن والکآبه تهکماً وسخریه. فالـمعنی: أتحزنون وتتحسرون علی ما فاتکم من طاعه الله ورسوله أم لا؟ وتتذکّرون قولنا لکم: إن الله ربّنا حقاً، وسیظهر دینه علی الدین کلّه، وینصر أولیاءه، ویـخذل أعداءه؟
الاستعاره التمثیلیه
الاستعاره التمثیلیه تکون فی الترکیب الـمستعمل فی غیر ما وضع له، لعلاقه الـمشابهه، وقرینه مانعه من إراده الـمعنی الـحقیقی، فإذا اشتهرت الاستعاره التمثیلیه سمیت مثلاً. (الـمراغی، ۱۹۸۴م: ۲۶۶) وربما أطلق علیها لفظ التمثیل، وقد ذکر الـخطیب القزوینی: أن هذا الـمجاز یسمّی: «التمثیل علی سبیل الاستعاره، وقد تسمّی التمثیل مطلقاً». (الـخطیب القزوینی، التخلیص، د.ت: ۳۲۳-۳۲۴؛ الإیضاح، ۱۴۰۳: ۲/۴۴۱) وقال البیومی: «الـجمهور علی أن الـمجاز الـمرکب والتمثیل، والاستعاره التمثیلیه، والتمثیل علی حدّ الاستعاره: ألفاظ مترادفه علی معنی واحد». (البیومی، ۱۹۷۲م: ۱۹۴) وهذا یدلّ علی أن الاستعاره التمثیلیه لها عدّه‌ أسماء مترادفه، ولکن الـمختار عندهم هو اسم “التمثیل”. ومن شواهد الاستعاره التمثیله فی الکلام النبوی ما یلی:
۱- قال رسول الله(ص): «مَنْ صَامَ یومَاً فی سَبِیلِ اللهِ جَعَلَ الله ُبَیْنَهُ وَبَیْنَ النَّارِ خَنْدَقَاً کَمَا بَیْنَ السَّمَاءِ والأَرْضِ». (الـخطیب التبریزی، ۱۴۰۵هـ: ۱/۶۳۸) قوله:«خَنْدَقَاً»: هو استعاره تـمثیلیه عن الـحاجز والـمانع، شبّه الصوم بالـحصن وجعل له خندقاً حاجزاً بینه وبین النار التی شبهت بالعدوّ، ثم شبّه الـخندق فی بُعْد غوره بما بین السّماء والأرض. استدلّ النبیّ(ص) بالـخندق للإشاره إلی البون البعید بین الأمرین خاصه إذا کان الـخندق ذا بعد کبعد الأرض من السماء. والاستعاره هذه تصور لوحه جمیله لعرض الـمسافه الشاسعه التی توجد بین الصائم والنّار یوم القیامه ، والأمر هذا إشاره إلی مکانه الصوم عند الله.
۲- قال رسول الله(ص):«إِنَّمَا مَثَلِی ومَثَلُ مَا بَعَثَنِی الله ُبِهِ کَمَثَلِ رَجُلٍ أَتَی قَومَاً. فَقال: یا قَوْمِ إِنِّی رَأَیْتُ الـجَیْشَ بِعَیْنَیَّ. وإِنِّی أَنَا النَّذِیرُ العُرْیانُ! فَالنَّجَاءَ النَّجَاءَ». (الـمصدر نفسه، ۱۴۰۵هـ: ۱/۵۳)
قال الزمـخشری: «النَّذِیرُ العُرْیانُ» مثل سائر یضرب لشده الأمر، ودنوّ الـمحذور، وبراءه الـمحذر عن التهمه. وأصله: أنّ الرّجل إذا رأی العدو قد هجم علی قومه، وأراد أن یفاجئهم، وکان یخشی لـحوقهم قبل لـحوقه، تـجرد من ثوبه، وجعله علی رأس خشبه، وصاح لیحذوا حذوهم، و یستعدوا قبل لـحوقهم». (الزمـخشری؛ ۱۹۷۱م: ۲/۴۱۲) نری أن من صور الاستعاره التمثیلیه ما أصبحت مثلا سائرا بین الناس.
– ننبّه قبل نـهایه هذا البحث إلی أنّه قد ذکر أکثر من وجه لبعض الاستعارات فی بعض الأحادیث النبویه، منها:
۱- قال رسول الله(ص): «بُنِیَ الإِسْلاَمُ عَلَی خَمْسٍ: شَهَادَهُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ الله،ُ وَأَنَّ مُحَمَّدَاً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، وَإِقَامُ الصَّلاَهِ، وَإِیتَاءُ الزَّکَاهِ، وَالـحَجُّ، وَصَوْمُ رَمَضَانَ». (الـخطیب التبریزی، ۱۴۰۵هـ: ۱/۱۰)
قال صاحب التبیان: «لا تخلو هذه الـخمس من أن تکون قواعد البیت أو أعمده الـخباء، و لیس الأوّل لکون القواعد علی أربع، فیتعین الثانی، وینصره ما جاء فی حدیث: «وعَمُودُهُ الصَّلاَهُ». (الـمصدر نفسه: ۱/۱۶) مثّلت حاله ‌الإسلام مع أرکانه الـخمسه بحاله خباء أقیمت علی خمسه أعمده، وقطبها الذی تدور علیه الأرکان هو: «شَهَادَهُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ الله»، وبقیت شعب الإیمان کالأوتاد للخباء.
وهذا علی أن تکون الاستعاره‌ تـمثیلیه، لأنها وقعت فی حالتی الـمثل والـمثل به، ویـجوز أن تکون الاستعاره تبعیه، بأن تقدر الاستعاره فی (بُنِیَ) والقرینه فی (الإِسلام)، شبّه ثبات الإسلام و استقامته علی هذه الأرکان الـخمسه ببناء الـخباء علی الأعمده الـخمسه، ثم تسری الاستعاره من الـمصدر إلی الفعل، وأن تکون مکنیه بأن تکون الاستعاره فی (الإِسلام)، والقرینه فی (بُنِیَ) علی التخییل، بأن یکون شبه الإسلام بالبیت، ثم خیل کأنّه بیت علی الـمبالغه، ثم أطلق الإسلام علی ذلک الـمخیل، ثم خیل له ما یلازم الـخباء الـمشبه به من البناء ثم أثبت له ما هو لازم البیت من البناء علی الاستعاره التخییلیه، ثم نسبت إلیه لیکون قرینه مانعه من إراده الـحقیقه.
۲- قال رسول الله(ص) لأبی ذر: «یا أَبَاذَر! أَیُّ عُرَی الإِیْمَانِ أَوْثَقُ؟» قال:الله ورسولُه أعلم. قال: «الـمُوالاَهُ فی اللهِ، والـحُبُّ فی اللهِ، والبُغْضُ فی اللهِ». (الـمصدر نفسه: ۳:/۱۳۹۶)
«قوله: «أَیُّ عُرَی الإِیْمَانِ أَوْثَقُ»؟ هی جمع عروه، وهی ما تـجعل فی الأحمال والرواحل، ویـجعل بین کل عروتین شظاظ،۲ فیحمل علی البعیر، وهی تـجوز أن تکون استعاره مصرحه تـحقیقیه.۳
شبه الـموالاه والـحبّ فی الله، والبغض فی الله، بعروه الراحله فی استیثاقها وإحکامها، فحذف الـمشبه، وأتی بالـمشبه به، مضافاً إلی الإیـمان لیکون قرینه مانعه من إراده الـحقیقه، وأن تکون مکنیّه بأن یکون الـمشبه الإیـمان والـمشبه به الأحمال، ویتوهّم الإیـمان علی سبیل التخییلیّه من لوازم الـمشبه به، وقرینتها الإضافه‌ إلیه، ویجوز أن تکون تـمثیلیّه مثل الـمعلوم بالنظر والاستدلال بالـمشاهد الـمحسوس حتّی یتصوره السامع کأنّه ینظر إلیه بعینه، فیحکم اعتقاده ویتیقن به.
النتیجه
البحث عن الصور الاستعاریه فی کلام أفصح من نطق بالضاد واستخراج شواهده والبحث عن الـمعانی الـمطویه فی طیّات کلامه(ص) أمر لیس سهل الـمنال فقمنا به علی قدر استطاعتنا. وما وصلنا إلیه فی البحث الـمتقدم هو:
۱- أنّ النبی(ص) استخدم هذا الأسلوب لتقریب کلامه إلی ذهن الـمستمعین وإبلاغ رسالته إلیهم. وکان یستخدم الاستعاره کطریق من الطرق البیانیه نظرا إلی نفاذها فی الـمتلقّین وشدّه تأثیرها ودوامها عندهم.
۲- وجدنا أن النبی(ص) کان یستخدم الصور الاستعاریه الـمختلفه حسب حال الـمخاطبین. وهذا ما یؤدّی إلی أن یقع الکلام فی مواقعه.
۳- یبدو أنّ النبیّ(ص) یستخدم الصور البلاغیه الـمتعدده فی آنٍ واحد لإیفاد الـمعنی، وهذا ما یؤدی إلی عرض الصور الـمتعدده الـجوانب فی حدیث واحد، کما شاهدنا فی أمثله عدّه نقلناها فی البحث.
۴- لغه الاستعاره الـمستخدمه من قبل النبی(ص) هی سهله، والألفاظ رغم سهولتها الظاهریه تنطوی علی الـمعانی البعیده والتی لا یمکن استخراجها وکشفها إلاّ بعد الغوص فیها والتدقق فی زوایاها.
۵- کانت استعارات الرسول(ص) موظفه للوعظ والإرشاد والتشویق لقبول ذلک.
الـهوامش
۱- الدسع :الدفع ، الـمعجم الوسیط،ماده (دسع).
۲- فی (الصحاح) ماده شظظ: الشظاظ العود الذی یدخل فی عروه الـجُوالِق . و فی (الصحاح) فصل (الـجیم) من باب (القاف) 🙁 الـجوالق: بکسر الـجیم و اللام، و بضم الـجیم وفتح اللام وکسرها، وعاء».
۳- الاستعاره التحقیقه هی التی تناول أمراً معلوماً یمکن أن ینص علیه و یشار إلیه إشاره حسیه أو عقلیه. (الإیضاح: ۲۰۵)
الـمصادر
القرآن الکریم
ابن الأثیر، ضیاء الدین، الـمثل السائر فی أدب الکاتب و الشاعر، ت: أحمد الـحوفی و بدوی طبانه، الفجاله، القاهره، دار نهضه مصر، د.ت.
ـــــــ، النهایه فی غریب الـحدیث و الأثر ، ت: طاهر أحمد الزاوی، و محمود محمد الطناحی، لا مکان، دار إحیاء الکتب العربیه، الطبعهالأولی، ۱۳۸۳ هـ.
ابن کثیر، البدایه والنهایه ،بیروت، لبنان،دارالکتب،الطبعه الثالثه، ۱۹۹۵م.
ابن منظور الافریقی، جمال الدین محمد بن مکرم، لسان العرب، لا مکان، دار صادر، ۱۳۸۸هـ.
أبو زید البدوی، عبدالرزاق، فی علم البیان، القاهره، مکتبه الأنجلو الـمصریه، الطبعه الأوﻟﻰ، ۱۹۷۸م.
أبو العدوس، یوسف، الاستعاره فی النقد الأدبی الـحدیث الأبعاد الـمعرفیه و الـجمالیه، الـمملکه الأردنیه، عمان، منشورات الأهلیه، الطبعه الأولی، ۱۹۹۷م.
أبو موسی، محمد حسنین، البلاغه القرآنیه فی تفسیر الزمـخشری و أثرها فی الدراسات البلاغیه، لا مکان، دار الفکر العربی، د.ت.
امرؤالقیس، الدیوان، شرح عبدالرحـمن الـمصطاوی، بیروت، دار الـمعرفه، ۱۴۲۵هـ.
بدر الدین، محمد بن جمال الدین محمدبن عبد الله بن مالک،کتاب الـمصباح فی علم الـمعانی و البیان والبدیع، لا مکان، الـمطبعه الـخیریه، الطبعه الأوﻟﻰ، ۱۳۴۱ هـ.
البغوی، حسین بن مسعود بن محمد الفراء، شرح السنه، ت: شعیب الأرناؤوط و زهیر الشاویش، لا مکان، الـمکتب الإسلامی، الطبعه الأوﻟﻰ، ۱۳۹۰ هـ.
البیومی، محمد رجب، البیان النبوی، بیروت، دارالوفاء للطباعه والنشر، الطبعه الأولی، ۱۴۲۶هـ.
البیومی، یوسف، علم البیان، جامعه الأزهر، مطبعه عابدین بالقاهره، ۱۹۷۲م.
التفتازانی، سعد الدین، شرح الـمختصر، طهران، منشورات اسـماعیلیان، مطبعه سرور، الطبعه الأولی، ۱۴۲۵هـ .
التفتازانی، الـمغربی، السُبکی، القزوینی، الدسوقی، شروح التلخیص، مصر، مطبعه عیسی ألبابی و شرکائه، د.ت.
الـجارم، علی و أمین، مصطﻔﻰ، البلاغه الواضحه، مصر، مطابع دارالـمعارف، الطبعه الأولی، ۱۳۸۹هـ.
الـجرجانی، عبدالقاهر، أسرارالبلاغه، ت:هـ.ریتر، بیروت، دارالـمسیره، الطبعهالثالثه، ‌۱۴۰۳هـ
ـــــــ، دلائل الإعجاز، ت: السید محمد رشید رضا، لا مکان، دارالـمعرفه، ۱۳۹۸ هـ.
الـجرجانی، محمد بن علی، الإشارات و التنبیهات فی علم البلاغه، ت: عبدالقادر حسین، الفجاله، القاهره، دار نهضه مصر، ۱۹۸۲م.
الـجندی، علی، فن التشبیه، القاهره، مکتبه الأنجلو الـمصریه، الطبعه الثانیه، ۱۳۸۶ هـ.
الـخطیب التبریزی، محمد بن عبدالله، مشکاه الـمصابیح، ت: محمدناصر الدین الألبانی، لا مکان، الـمکتب الإسلامی، الطبعه الثالثه، ۱۴۰۵ هـ.
الـخطیب القزوینی ، جلال الدین محمد بن عبدالرحمن، الإیضاح فی علوم البلاغه، ت: د. عبدالـمنعم خفاجی، بیروت، دارالکتاب اللبنانی، الطبعه الـخامسه، ۱۴۰۳هـ.
ــــــ، التلخیص فی علوم البلاغه، ت: عبدالرحمن البرقوقی، لا مکان، دار الفکر العربی، دون تاریخ.
الرازی، فخر الدین ،نهایه الإیـجاز فی درایه الإعجاز، ت: د. إبراهیم السامرائی، و محمد برکات حمدی أبو علی، الأردن، عمان، دار الفکر للنشرو التوزیع ، ۱۹۸۵ م.
الرافعی،أحمد بن محمد بن علی الـمقری الفیومی، الـمصباح الـمنیر فی غریب الشرح الکبیر، بیروت، الـمکتبه العلمیه، دون تاریخ.
الزمخشری، جار الله محمود بن عمر، أساس البلاغه، ت: عبدالرحیم محمود،‌ بیروت، دار الـمعرفه، ۱۴۰۲هـ.
ـــــــ، الفائق فی غریب الـحدیث، ت: علی محمد البجاوی،لا مکان، مصر، نشر عیسی البابی الـحلبی و شرکائه، الطبعه الثانیه، ۱۹۷۱م.
ـــــــ، الکشاف عن حقائق غوامض التنـزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل ت: ﻣﺼﻂﻔﻰ حسین أحمد، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۶ هـ.
السکاکی، ‌أبو یعقوب یوسف بن أبی بکر محمد، مفتاح العلوم، بیروت، الـمکتبه العلمیه الـجدیده، د.ت
سیبویه، عمرو بن عثمان بن قنبر، الکتاب، ت: عبدالسلام هارون، القاهره، الهیئه الـمصریه العامه‌ للکتاب، ۱۹۷۳م.
السیوطی، جلال الدین محمد، الإتقان فی علوم القرآن، القاهره، شرکه و مطبعه مصطﻔﻰ البابی الـحلبی وأولاده بمصر، الطبعه الثالثه، ۱۳۹۸ هـ.
ـــــــ، شرح عقود الـجمان فی الـمعانی و البیان، مصر، مطبعه مصطفی البابی الـحلبی و أولاده، ۱۳۵۸هـ.
الشریف الرضی، محمد بن حسین، الـمجازات النبویه، ت: طه عبد الرؤوف سعد، مصر، شرکه ﻣﺼﻂﻔﻰ البابی الـحلبی، الطبعه الأخیره، ۱۳۹۱ هـ.
الصباغ، محمد، التصویر الفنّی فی الـحدیث النبوی، لا مکان، الـمکتب الإسلامی، الطبعه الأولی،۱۹۸۳م.
طبانه، بدوی؛ علم البیان، بیروت، ‌دار الثقافه، ۱۴۰۱ هـ.
ـــــــ، معجم البلاغه العربیه، جده، دار الـمناره ، الطبعه الثالثه، ۱۴۰۸ هـ.
الطَیْبِیّ، الـحسین بن عبدالله، الـخلاصه فی أصول الـحدیث،‌ ت: صبحی السامرائی، لا مکان، عالـم الکتب، الطبعه الأوﻟﻰ، ۱۴۰۵ هـ.
ـــــــ، شرح الطَیْبِیّ علی مشکاه الـمصابیح اﻟﻣﺴﻤّﻰ بالکاشف عن حقائق السنن، تحقیق عبدالـحمید هنداوی، الطبعه الثانیه، مکه الـمکرمه، مکتبه نـزار ﻣﺼﻂﻔﻰ الباز، ۱۴۲۵ هـ.
عبد العزیز بن عبد السلام، عز الدین، کتاب الإشاره إلی الإیجاز فی بعض أنواع الـمجاز، بیروت، دارالـمعرفه، ۱۳۱۳ هـ.
عتیق، عبدالعزیز، علم البیان،‌ لا مکان، دار النهضه العربیه، ۱۹۷۴م.
ا‌لعلوی، یحیی بن حمزه؛، الطراز الـمتضمن لأسرار البلاغه وعلوم حقائق الإعجاز، بیروت، دار العلم للملایین، الطبعه الثانیه، ۱۹۹۵م.
العماری، علی، البیان، القاهره، مکتبه الـجامعه الأزهریه، د.ت.
القاری، علی بن سلطان محمد، مرقاه الـمفاتیح شرح مشکاه الـمصابیح، باکستان، الـمکتبه الإمدادیه، ‌۱۳۹۰ هـ.
القیروانی، الـحسن ابن رشیق، العمده فی صناعه الشعر و نقده، ت:مفید محمد قمیحه، بیروت، دار الکتب العلمیه، الطبعه الأولی، ۱۹۸۳م.
الکاندهلوی،محمد إدریس؛ التعلیق الصبیح علی مشکاه الـمصابیح، مکه الـمکرمه، مکتبه مدینه العلم، الطبعه الثانیه، ۱۳۵۴ هـ.
الـمراغی، أحمد مصطفی، علوم البلاغه (البیان- الـمعانی- البدیع)، بیروت، دارالقلم، الطبعه الثانیه، ۱۹۸۴م.
الـمعجم الـمفهرس لألفاظ الـحدیث النبوی، رتبه و نظمه لفیف من الـمستشرقین، و نشره الدکتور أ.ی. و نسنک، استانبول، دار الدعوه ، ۱۹۸۶م.
الـمعجم الوسیط، إبراهیم مصطفى، وأحمد حسن الزیات، و حامد عبد القادر، ومحمد علی النجار، مراجعه إبراهیم أنیس، و عبد الـحلیم منتصر، و عطیه الصوالـحی، ومحمد خلف الله أحمد، قطر، إداره إحیاء التراث الإسلامی ، ۱۹۸۵م.
الـهاشـمی، أحمد، جواهر البلاغه فی الـمعانی والبدیع والبیان، بیروت، دار الفکر، الطبعه الثانیه، ۱۴۰۶هـ.
الـهروی ، غریب الـحدیث ،بیروت، دار الکتب العلمیه،۱۹۹۷م.
مراجع
القرآن الکریم
ابن الأثیر، ضیاء الدین، الـمثل السائر فی أدب الکاتب و الشاعر، ت: أحمد الـحوفی و بدوی طبانه، الفجاله، القاهره، دار نهضه مصر، د.ت.
ـــــــ، النهایه فی غریب الـحدیث و الأثر ، ت: طاهر أحمد الزاوی، و محمود محمد الطناحی، لا مکان، دار إحیاء الکتب العربیه، الطبعهالأولی، ۱۳۸۳ هـ.
ابن کثیر، البدایه والنهایه ،بیروت، لبنان،دارالکتب،الطبعه الثالثه، ۱۹۹۵م.
ابن منظور الافریقی، جمال الدین محمد بن مکرم، لسان العرب، لا مکان، دار صادر، ۱۳۸۸هـ.
أبو زید البدوی، عبدالرزاق، فی علم البیان، القاهره، مکتبه الأنجلو الـمصریه، الطبعه الأوﻟﻰ، ۱۹۷۸م.
أبو العدوس، یوسف، الاستعاره فی النقد الأدبی الـحدیث الأبعاد الـمعرفیه و الـجمالیه، الـمملکه الأردنیه، عمان، منشورات الأهلیه، الطبعه الأولی، ۱۹۹۷م.
أبو موسی، محمد حسنین، البلاغه القرآنیه فی تفسیر الزمـخشری و أثرها فی الدراسات البلاغیه، لا مکان، دار الفکر العربی، د.ت.
امرؤالقیس، الدیوان، شرح عبدالرحـمن الـمصطاوی، بیروت، دار الـمعرفه، ۱۴۲۵هـ.
بدر الدین، محمد بن جمال الدین محمدبن عبد الله بن مالک،کتاب الـمصباح فی علم الـمعانی و البیان والبدیع، لا مکان، الـمطبعه الـخیریه، الطبعه الأوﻟﻰ، ۱۳۴۱ هـ.
البغوی، حسین بن مسعود بن محمد الفراء، شرح السنه، ت: شعیب الأرناؤوط و زهیر الشاویش، لا مکان، الـمکتب الإسلامی، الطبعه الأوﻟﻰ، ۱۳۹۰ هـ.
البیومی، محمد رجب، البیان النبوی، بیروت، دارالوفاء للطباعه والنشر، الطبعه الأولی، ۱۴۲۶هـ.
البیومی، یوسف، علم البیان، جامعه الأزهر، مطبعه عابدین بالقاهره، ۱۹۷۲م.
التفتازانی، سعد الدین، شرح الـمختصر، طهران، منشورات اسـماعیلیان، مطبعه سرور، الطبعه الأولی، ۱۴۲۵هـ .
التفتازانی، الـمغربی، السُبکی، القزوینی، الدسوقی، شروح التلخیص، مصر، مطبعه عیسی ألبابی و شرکائه، د.ت.
الـجارم، علی و أمین، مصطﻔﻰ، البلاغه الواضحه، مصر، مطابع دارالـمعارف، الطبعه الأولی، ۱۳۸۹هـ.
الـجرجانی، عبدالقاهر، أسرارالبلاغه، ت:هـ.ریتر، بیروت، دارالـمسیره، الطبعهالثالثه، ‌۱۴۰۳هـ
ـــــــ، دلائل الإعجاز، ت: السید محمد رشید رضا، لا مکان، دارالـمعرفه، ۱۳۹۸ هـ.
الـجرجانی، محمد بن علی، الإشارات و التنبیهات فی علم البلاغه، ت: عبدالقادر حسین، الفجاله، القاهره، دار نهضه مصر، ۱۹۸۲م.
الـجندی، علی، فن التشبیه، القاهره، مکتبه الأنجلو الـمصریه، الطبعه الثانیه، ۱۳۸۶ هـ.
الـخطیب التبریزی، محمد بن عبدالله، مشکاه الـمصابیح، ت: محمدناصر الدین الألبانی، لا مکان، الـمکتب الإسلامی، الطبعه الثالثه، ۱۴۰۵ هـ.
الـخطیب القزوینی ، جلال الدین محمد بن عبدالرحمن، الإیضاح فی علوم البلاغه، ت: د. عبدالـمنعم خفاجی، بیروت، دارالکتاب اللبنانی، الطبعه الـخامسه، ۱۴۰۳هـ.
ــــــ، التلخیص فی علوم البلاغه، ت: عبدالرحمن البرقوقی، لا مکان، دار الفکر العربی، دون تاریخ.
الرازی، فخر الدین ،نهایه الإیـجاز فی درایه الإعجاز، ت: د. إبراهیم السامرائی، و محمد برکات حمدی أبو علی، الأردن، عمان، دار الفکر للنشرو التوزیع ، ۱۹۸۵ م.
الرافعی،أحمد بن محمد بن علی الـمقری الفیومی، الـمصباح الـمنیر فی غریب الشرح الکبیر، بیروت، الـمکتبه العلمیه، دون تاریخ.
الزمخشری، جار الله محمود بن عمر، أساس البلاغه، ت: عبدالرحیم محمود،‌ بیروت، دار الـمعرفه، ۱۴۰۲هـ.
ـــــــ، الفائق فی غریب الـحدیث، ت: علی محمد البجاوی،لا مکان، مصر، نشر عیسی البابی الـحلبی و شرکائه، الطبعه الثانیه، ۱۹۷۱م.
ـــــــ، الکشاف عن حقائق غوامض التنـزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل ت: ﻣﺼﻂﻔﻰ حسین أحمد، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۶ هـ.
السکاکی، ‌أبو یعقوب یوسف بن أبی بکر محمد، مفتاح العلوم، بیروت، الـمکتبه العلمیه الـجدیده، د.ت
سیبویه، عمرو بن عثمان بن قنبر، الکتاب، ت: عبدالسلام هارون، القاهره، الهیئه الـمصریه العامه‌ للکتاب، ۱۹۷۳م.
السیوطی، جلال الدین محمد، الإتقان فی علوم القرآن، القاهره، شرکه و مطبعه مصطﻔﻰ البابی الـحلبی وأولاده بمصر، الطبعه الثالثه، ۱۳۹۸ هـ.
ـــــــ، شرح عقود الـجمان فی الـمعانی و البیان، مصر، مطبعه مصطفی البابی الـحلبی و أولاده، ۱۳۵۸هـ.
الشریف الرضی، محمد بن حسین، الـمجازات النبویه، ت: طه عبد الرؤوف سعد، مصر، شرکه ﻣﺼﻂﻔﻰ البابی الـحلبی، الطبعه الأخیره، ۱۳۹۱ هـ.
الصباغ، محمد، التصویر الفنّی فی الـحدیث النبوی، لا مکان، الـمکتب الإسلامی، الطبعه الأولی،۱۹۸۳م.
طبانه، بدوی؛ علم البیان، بیروت، ‌دار الثقافه، ۱۴۰۱ هـ.
ـــــــ، معجم البلاغه العربیه، جده، دار الـمناره ، الطبعه الثالثه، ۱۴۰۸ هـ.
الطَیْبِیّ، الـحسین بن عبدالله، الـخلاصه فی أصول الـحدیث،‌ ت: صبحی السامرائی، لا مکان، عالـم الکتب، الطبعه الأوﻟﻰ، ۱۴۰۵ هـ.
ـــــــ، شرح الطَیْبِیّ علی مشکاه الـمصابیح اﻟﻣﺴﻤّﻰ بالکاشف عن حقائق السنن، تحقیق عبدالـحمید هنداوی، الطبعه الثانیه، مکه الـمکرمه، مکتبه نـزار ﻣﺼﻂﻔﻰ الباز، ۱۴۲۵ هـ.
عبد العزیز بن عبد السلام، عز الدین، کتاب الإشاره إلی الإیجاز فی بعض أنواع الـمجاز، بیروت، دارالـمعرفه، ۱۳۱۳ هـ.
عتیق، عبدالعزیز، علم البیان،‌ لا مکان، دار النهضه العربیه، ۱۹۷۴م.
ا‌لعلوی، یحیی بن حمزه؛، الطراز الـمتضمن لأسرار البلاغه وعلوم حقائق الإعجاز، بیروت، دار العلم للملایین، الطبعه الثانیه، ۱۹۹۵م.
العماری، علی، البیان، القاهره، مکتبه الـجامعه الأزهریه، د.ت.
القاری، علی بن سلطان محمد، مرقاه الـمفاتیح شرح مشکاه الـمصابیح، باکستان، الـمکتبه الإمدادیه، ‌۱۳۹۰ هـ.
القیروانی، الـحسن ابن رشیق، العمده فی صناعه الشعر و نقده، ت:مفید محمد قمیحه، بیروت، دار الکتب العلمیه، الطبعه الأولی، ۱۹۸۳م.
الکاندهلوی،محمد إدریس؛ التعلیق الصبیح علی مشکاه الـمصابیح، مکه الـمکرمه، مکتبه مدینه العلم، الطبعه الثانیه، ۱۳۵۴ هـ.
الـمراغی، أحمد مصطفی، علوم البلاغه (البیان- الـمعانی- البدیع)، بیروت، دارالقلم، الطبعه الثانیه، ۱۹۸۴م.
الـمعجم الـمفهرس لألفاظ الـحدیث النبوی، رتبه و نظمه لفیف من الـمستشرقین، و نشره الدکتور أ.ی. و نسنک، استانبول، دار الدعوه ، ۱۹۸۶م.
الـمعجم الوسیط، إبراهیم مصطفى، وأحمد حسن الزیات، و حامد عبد القادر، ومحمد علی النجار، مراجعه إبراهیم أنیس، و عبد الـحلیم منتصر، و عطیه الصوالـحی، ومحمد خلف الله أحمد، قطر، إداره إحیاء التراث الإسلامی ، ۱۹۸۵م.
الـهاشـمی، أحمد، جواهر البلاغه فی الـمعانی والبدیع والبیان، بیروت، دار الفکر، الطبعه الثانیه، ۱۴۰۶هـ.
الـهروی ، غریب الـحدیث ،بیروت، دار الکتب العلمیه،۱۹۹۷م.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: ۲,۸۲۹
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: ۸۶۰
صفحه اصلی | واژه نامه اختصاصی | اخبار و اعلانات | اهداف و چشم انداز | نقشه سایت
ابتدای صفحه ابتدای صفحه

Journal Management System. Designed by sinaweb.

تهیه شده توسط تیم تیتز اس اس (titrss)

منبع/resource

Related Posts
  • پرداخت بیمه در دوران سربازی چگونه است؟
  • تجزیه عراق سیاست کشورهای غربی برای ایجاد ناامنی در خاورمیانه است
  • تعداد گالری‌های صنایع دستی افزایش می‌یابد/ ارائه تسهیلات حمایتی
  • کارنامه علمی داوطلبان آزمون سراسری ۹۶ منتشر شد
  • اگر سردار سلیمانی نبود بغداد به وسیله داعش سقوط می کرد
  • مراسم جشن شکوفه ها آغاز شد
  • حمید شاه آبادی معاون صدای رسانه ملی شد
  • انتقاد لاوروف از اظهارات ضد ایرانی ترامپ در مجمع عمومی سازمان ملل
  • اهمیت استراتژیک استان «الأنبار» عراق/ پیروزی جدید در راه است
  • کوچ سپرده های بانکی به بازارمسکن تا چندماه آینده/شوک قیمتی نداریم
  • لحن و رفتار ترامپ همه زمینه‌های مثبت را از بین می‌برد
  • مزاحمت‌های پیامکی متوقف نشد/اهمال در اجرای مصوبه شورای فضای مجازی
  • کدام سریال ها در محرم ۹۶ پخش می شوند؟ + تصاویر
  • وزارت اطلاعات سرویس‌های خارجی غیرعلمی را شناسایی می‌کند
  • آمانو در مقام خود ابقا شد
  • کشف تریاک از معده مسافر پرواز زاهدان – مشهد
  • تهدید مضحک ترامپ: از برجام خارج می‌شویم!
  • سیاست برجامی ترامپ؛ از خروجی تخیلی تا شرط و شروط برای ماندن + تصاویر
  • فهرست سخنرانان روز نخست مجمع عمومی سازمان ملل
  • از اولتیماتوم ترامپ به آمانو تا افزایش تنش در شبه جزیره کره
  • قانون شکنی در استقلال از نوع وتوی مصوبات/نخستین مدال جهانی والیبال ایران/جانشین اصلی منصوریان پس از برکناری
  • سه شهر ایران ثبت جهانی شدند
  • مرگ وحشتناک اپراتور بر اثر سقوط جرثقیل + فیلم
  • جنگ آمریکا و ایران تا چه حد محتمل است؟
  • تعداد بیکاران کشور به ۳میلیون و سه هزار نفر رسید
  • بازتاب هشدار رهبر معظم انقلاب به آمریکا درباره هرگونه حرکت اشتباه در قبال برجام
  • خون در خیابان‌های راخین جاری است/ مسلمانان میانمار روزهای سختی در پیش دارند
  • تیلرسون: در صورت کارساز نبودن تلاش‌های دیپلماتیک، اقدام نظامی تنها راه حل مقابله با کره شمالی است!
  • استراتژی جمهوری اسلامی تعامل گسترده با جهان است
  • فرمول ویژه نتانیاهو به ترامپ درباره لغو یا تغییر برجام
  • کاهش اختیارات شهردار تازه کار تهران
  • زنگنه نمی‌تواند پتروشیمی را به مجموعه‌ای ارزآور برای ایران تبدیل کند
  • تخلفات آمریکا در خصوص برجام
  • هیچ‌ مرجعی اجتهاد حسن خمینی را تأیید نکرده بود
  • دیدارهای دوستانه تیم ملی در ورزشگاه امام رضا(ع)
  • «دیرالزور»؛ نقطه ثقل رقابتی پیچیده در سوریه
  • برخی حرف‌های روحانی، صرفا برای رأی بود
  • واکنش سینماگر ایرانی به فاجعه کشتار مسلمانان در میانمار
  • تحریم‌های جدید آمریکا علیه ایران نشان‌دهنده زوال و نابودی قدرت این کشور است
  • «جلال طالبانی» درباره «مسعود بارزانی» چه گفته بود؟
  • دم با این اختلاس و حقوق‌های نجومی بالا می‌آورد
  • قاسمی حملات تروریستی در جنوب عراق را محکوم کرد
  • تکراری سلفی جنجالی «لیست امیدی»ها با کیک جشن تولد!
  • علی عسکری: ایران در قله جنگ فرهنگی قرار دارد
  • مناطق آزاد زیرمجموعه وزارت اقتصاد شد
  • ترامپ: ایران روح توافق هسته‌ای را نقض کرده
  • اولین محموله از کمک‌های بشردوستانه ایران برای مسلمانان میانمار
  • شهادت ۳ زائر ایرانی و زخمی شدن ۴ زائر دیگر در حمله تروریستی در عراق
  • ممنوعیت فروش هواپیما به ایران نقض برجام است
  • گفتگوی تلفنی سرلشکر باقری با رئیس ستاد ارتش ترکیه درباره همه‌پرسی استقلال کردستان عراق + جزئیات
  • پاسخ روابط عمومی وزارت امور خارجه به اظهارات پورمختار
  • ماموریت محرمانه سردار هور به دستور محسن رضایی
  • پسر بن لادن آماده رهبری القاعده می شود
  • متن پیام مهم بشار اسد رئیس جمهوری سوریه به رهبر معظم انقلاب
  • کره شمالی: آمریکا و ژاپن را به تلی از خاکستر و تاریکی تبدیل می‌کنیم
  • تور مجازی: میامی
  • با جوان ترین ورزشکار ایران در المپیک آشنا شوید
  • ایران در هر ساعت یک میلیون دلار از صنعت گردشگری درآمد کسب می کند
  • شروع صدور ویزای الکترونیک از امروز
  • تجربیات بی نظیر سفر قبل از سی سالگی
  • پارک ژوراسیک تهران را بشناسید
  • سرکنسول ترکیه:ایران ممنوعیت سفر به ترکیه را برداشته است
  • روزشمار: ۱۲ مرداد؛ درگذشت «مرشد ترابی» از نقال‌های برجسته تئاتر ایران
  • جزیره‌ ایستر کجاست؟
  • خانه ترمه ایران، میزبان دوست‌داران هنر هزار و یک رنگ پارسی
  • راهنمای سفر به کاستاریکا
  • پارک ملی سالوک؛ متنوع‌ ترین زیستگاه شمال شرق ایران
  • با شگفت انگیزترین تونل های جهان آشنا شوید
  • آخر هفته کجا بریم؟ از دریاچه اوان و کلکچال تا روستای فیلبند و دریاچه مارمیشو
  • سفرهای شگفت انگیز در جاده‌ های آمریکای جنوبی
  • اماکن گردشگری در روزهای شهادت تعطیل نمی شوند
  • با ۱۰ روستای پلکانی ایران آشنا شوید
  • آیا واقعا رشد صنعت گردشگری ایران مناسب است
  • روزشمار: ۱۳ مرداد؛ افتتاح فرودگاه بین‌‏ المللی «مهرآباد» در تهران
  • آشنایی با چند مقصد دیدنی در ویتنام
  • آشنایی با محتشم کاشانی، پدر مرثیه سرایی ایران
  • ترس و خشونت در ماجرای جادوگران سِیلِم
  • قلعه لمبسر؛ دژ پر رمز و راز سرزمین الموت
  • آن روی تاریک بازی «پوکمون گو» و مواجه شدن با اجساد و ارواح
  • معنی ضرب المثل فارسی؛ نرود میخ آهنین در سنگ
  • داعش ایتالیا را تهدید کرد؛ تشدید تدابیر امنیتی در ایتالیا
  • ورود هر گردشگر خارجی معادل فروش ۳۰ بشکه نفت سود دارد
  • ساخت یکی از عجیب ترین خطوط راه آهن جهان در اکوادور
  • پارک پلیس تهران را بشناسید
  • برگزاری مخفیانه تورهای ترکیه
  • میناکاری؛ هنر تزیین فلزات با مواد رنگین
  • مونووی؛ شهری که فقط یک نفر جمعیت دارد
  • عکاسباشی سری چهاردهم: طلوع طبیعت تا برگشته
  • چرا نباید به این شهرهای اروپایی سفر کنیم
  • سوغات فرانسه چیست؟
  • سفر به ترکیه همچنان ممنوع است
  • بهترین کشورهای جنوب شرقی آسیا برای سفر
  • مسجد جامع کاشان ، قدیمی ترین بنای تاریخی شهر
  • اطلاعاتی درباره افتتاحیه المپیک ریو
  • بهترین سرسره های آبی طبیعی در آمریکا
  • کلیسای نور، شاعرانه‌ ترین کلیسای جهان
  • معبد آب،‌ رمزآلود و بی نظیر میان نیلوفرهای آبی
  • روستای جواهر ده، جواهری در رامسر
  • نمایش صنایع دستی ایران در شانگهای
  • ضیافت کاشی ها در حرم رضوی