تـجلی الرمز فی روایه «نـجمه» لکاتب یاسین

صفحه اصلی
مرور
شماره جاری
بر اساس شماره‌های نشریه
بر اساس نویسندگان
بر اساس موضوعات
نمایه نویسندگان
نمایه کلیدواژه ها
اطلاعات نشریه
درباره نشریه
اهداف و چشم انداز
اعضای هیات تحریریه
اصول اخلاقی انتشار مقاله
بانک ها و نمایه نامه ها
پیوندهای مفید
پرسش‌های متداول
فرایند پذیرش مقالات
اخبار و اعلانات
راهنمای نویسندگان
ارسال مقاله
داوران
تماس با ما

ورود به سامانه ▼
ورود به سامانه
ثبت نام در سامانه
ENGLISH
صفحه اصلی فهرست مقالات مشخصات مقاله
ذخیره رکوردها |نسخه قابل چاپ | توصیه به دوستان | ارجاع به این مقاله ارجاع به مقاله
|اشتراک گذاری اشتراک گذاری
ادب عرب
مقالات آماده انتشار
شماره جاری
شماره‌های پیشین نشریه
دوره دوره ۸ (۱۳۹۵)
دوره دوره ۷ (۱۳۹۴)
دوره دوره ۶ (۱۳۹۳)
شماره شماره ۲
پاییز و زمستان ۱۳۹۳، صفحه ۱-۳۴۲
شماره شماره ۱
بهار و تابستان ۱۳۹۳، صفحه ۱-۲۹۳
دوره دوره ۵ (۱۳۹۲)
دوره دوره ۴ (۱۳۹۱)
دوره دوره ۳ (۱۳۹۰)
دوره دوره ۱ (۱۳۸۸)
تـجلی الرمز فی روایه «نـجمه» لکاتب یاسین
مقاله ۸، دوره ۶، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۳، صفحه ۱۵۳-۱۷۰ XML اصل مقاله (۲۴۰ K)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
نویسندگان
فاطمه قادری ۱؛ زهراء حاجی حسینی۲
۱أستاذه مشارکه بـجامعه یزد
۲طالبه فی مرحله الـماجستیر بـجامعه یزد
چکیده
یعتبر کاتب یاسین من أبرز الکتّاب والشعراء الـجزائریین الذین کشفوا أمام الرأی العام حقیقه مأساه الـجزائر. و له آثار متعدده فی الروایه والشعر والـمسرح، کتبها بالفرنسیه، ولکن الفکره الـمسیطره علی آثاره هی الفکره العربیه والثقافه الـجزائریه الأصیله التی اندمجت بالثقافه الإسلامیه. فَمِن أهمّ روایاته «نجمه» التی تعتبر تجربه جدیده فی شکل الروایه؛ هذه الروایه واجهت إقبالاً عاماً من طرف الـجمهور، وأصبحت مکانتها مرموقه بسبب استخدام الکاتب فیها تقنیات الروایه الـحدیثه. تصور هذه الروایه أوضاع الـجزائر و وحده الأمه الـجزائریه ضمن رموز متعدده، استطاع الکاتب فیها أن یُلَطِّف من تعبیره عن الـحقیقه الـمؤسفه الـمسیطره علی الـجزائر، لأنّ الـمعانی التی أوردها الکاتب معان غزلیه تدور حول علاقه حبّ، وأنّ لغه الکاتب فیها لغه شعریه جمیله. فهی روایه جمیله قیّمه، تدلّ علی أنّ لکاتبها مقدره کبیره علی کتابه الروایه. یـهدف هذا الـمقال دراسه الرمز فی روایه «نجمه» بدءاً بذکر موجز عن حیاه کاتب یاسین وروایه «نجمه»، ثم یأتی بآراء مختلفه للنقاد حول رمزیه روایه «نجمه»، وفی النهایه یتطرق إلی أهمّ رموز هذه الروایه معتمداً علی الـمنهج الوصفی التحلیلی. ومن خلال دراسه هذه الروایه یتبین أن نـجمه فی الروایه أسطوره أکثر منها امرأه، وهی ترمز للجزائر فی بعدها الـجغرافی، ولکن فی تلاحم کامل مع التاریخ.
کلیدواژه ها
کاتب یاسین؛ روایه نـجمه؛ الرمزیه
اصل مقاله
الـمقدمه
إنَّ کاتب یاسین من أبرز الکتّاب والشعراء الـجزائریین الذین عبّروا بصدق وعمق عن فتره قاسیه من حیاه الـجزائریین. وفی السادسه عشره من عمره تفتحت عیونه علی ظلم الاستعمار ومصائب بلاده، فقد شارک فی مظاهره سلمیه عندما کان طالباً فی مدینه سطیف، وشاهد بعینیه کیف فرّقت السلطات الفرنسیه تلک الـمظاهره بعنف.
لقد تغنی کاتب یاسین بالثوره وبالـجزائر، و وصف حرب الإباده وعذابات السجون بشجاعه تامه، و وضّح آمال الشعب وآلامه بقوه لم یستطع أحدٌ قبله أن یعبّر عنها. و من آثار کاتب: «نجمه»، و«الـجثه الـمطوّقه»، و«الأجداد یزدادون ضراوه»، والـمجموعات الشعریه الـمتنوعه، والـمسرحیات و… .
کتب الکاتب روایته “نجمه” سنه ۱۹۵۶م، وهی أحسن شاهد علی میلاد الـجزائر الـجدیده، وقد استقبل الـمفکّرون والنقاد الفرنسیون هذه الروایه بحفاوه بالغه، واعتبروا کاتبها أحسن من یمثّل مدرسه أفریقیا الشمالیه الأدبیه من غیر الأوروبیین.
ومن أهم رموز الروایه «نجمه»، وهی بطله الروایه الهاربه، تمثل الـجزائر الـجدیده. إنّها بنت امرأه فرنسیه، ولکن أباها الذی کان جزائریاً، غیر معروف. وهی الغائبه والـحاضره دائماً، یلاحقها أربعه أبطال (رشید، الأخضر، مراد، مصطفى)، ومغامرات هؤلاء فی البحث عنها تشکّل إطار الروایه. والروایه تعرض الـمظالـم السیاسیه والاقتصادیه فی الـجزائر.
وبما أن روایه نجمه صارت روایه عالـمیه، حسب ما یقول النقاد، وهی روایه معقده رمزیه، کما أنها تاریخیه، فهذا الـمقال یتناول الرمز فی روایه «نجمه» محاولاً التعریف بهذه الروایه التی أثارت إعجاب القراء، لیبیّن أن الکاتب استطاع التعبیر عن الـحقیقه الـمسیطره علی الـجزائر عبر الرموز الـمستخدمه فی الروایه.
الدراسات السابقه
الدراسات التی تناولت هذا الـموضوع قلیله جداً، ولم تتناوله بصوره مباشره، بل درست حیاه الکاتب و آثاره بشکل کلی، فیمکن تصنیفها حسب زمنها علی النحو التالی:
أولاً: «دراسات فی الأدب الـجزائری الـحدیث» لأبی القاسم سعدالله ۱۹۸۵، ذکر فیه اسم کاتب یاسین ذیل عنوان « کتّاب الـجزائر بالفرنسیه»، ثم یشیر إلی روایته الشهیره «نجمه» إشارات سطحیه عابره.
ثانیاً: «الأدب الـجزائری الـمکتوب بالفرنسیه» ۱۹۹۱تألیف ج.دیجو، وترجمه إلی العربیه إبراهیم الکیلانی، قام بتعریف عشره کتاب جزائریین منهم کاتب یاسین.
ثالثاً: «حدود العصور- حدود الثقافات» ألّف هذا الکتاب أیضاً باللغه الفرنسیه، ثم ترجمه إلی العربیه ممدوح أبوالویّ وراتب سکر.
رابعاً: «سعاد محمد خضر» فی کتابها «الأدب الـجزائری الـمعاصر» تحدثت فی قسم من کتابها عن الأدب الـجزائری الـمکتوب بالفرنسیه، وأشارت إلی کاتب یاسین.
خامساً: عالـم کاتب یاسین الأدبی لمحمد السعید عبدلی، ۲۰۰۹، درس فیه أدب کاتب یاسین وآثاره دراسه موضوعاتیه.
سادساً: الأدب الـجزائری باللسان الفرنسی لأحمد منور،۲۰۰۷، أشار فیه إشاره عابره الی توظیف الأسطوره فی روایه نجمه.
ولکن الباحث لم یجد من خلال بحثه دراسه خاصه درست الرمز فی هذه الروایه بشکل خاص.
کاتب یاسین
ولد الشاعر والروائی الـجزائری الفرانکفونی فی ۲۶ أغسطس ۱۹۲۹م فی إحدی مقاطعات قسنطینه بالـجزائر، لأسره من أصول بربریه. (السکوت، ۲۰۰۹: ۴۲۶)
تردّد کاتب یاسین علی الـمدرسه القرآنیه ثم التحق بالـمدرسه الفرنسیه، وبعد فتره انقطع عن الدراسه، شارک فی مظاهرات ۸ مایو ۱۹۴۵، فسجن و عمره لا یتجاوز ۱۶ سنه. (شرف، ۱۹۹۱: ۷۲-۷۱) و کان لأحداث القمع الدامیه التی شهدتها بلاده خلال هذه الـمظاهرات أبلغ الأثر فی إثاره غضبه واشتعال شراره التمرد فی کیانه. (حسن،org.thawra.alwehda )

اشتغل صحفیاً مراسلاً لصحیفه «الـجزائر الـجمهوریه» لمده عامین، من سنه ۱۹۴۸ إلی ۱۹۵۰، تنقّل بین الـمملکه العربیه السعودیه والسودان وآسیا الوسطى السوفیتیه.(منور،۲۰۰۷: ۳۳۸)
ترک کاتب یاسین مهنه الصحافه سنه ۱۹۵۰ إثر وفاه والده، واشتغل فی مرفأ الـجزائر لیعین عائلته، ثم ترک هذا العمل واشتغل مهناً بسیطه، خادماً فی مزرعه، عاملاً زراعیاً، عامل بناء، مساعداً کهربائیاً. وبین سنتی ۱۹۵۹و۱۹۵۴ فرغ من کتابه روایتیه: «الـجثه الـمطوقه» و«نجمه» التی رأی فیها الطاهر بن جلون ابتکاراً فنیاً جدیداً علی کتابه «السیره الذاتیه للجزائر». (السکوت، ۲۰۰۹: ۴۲۶) وهی تعتبر تجربه جدیده فی شکل الروایه؛ إنها کتبت أساساً علی شکل نثر مشعور مما أثار کثیراً من الـمجادلات وسط النقاد الفرنسیین. (سعدا…، ۱۹۸۵: ۱۰۳)
فی البدایه رفض الناشرون روایته نجمه؛ لأنّها معقده جداً، وغیر متجانسه، بید أنَّ کاتباً ظلَّ یعمل فیها ید الإصلاح والتشذیب والتقطیع حتی نشرت أخیراً سنه ۱۹۵۶ بعد تنقیحات وترقیم صفحات اعتباطی مصدّرین بتحذیر غریب، وجّهه الـمدیر الأدبی لدار النشر الذی عمل علی قبول الروایه. (ج. دیـجو،۱۹۹۱: ۱۶۳)
رغم النجاح الذی حقّقه کاتب یاسین، ورغم الشهره الکبیره التی وصلَتْ قمّتها، فإنَّه ظلَّ سجین الاغتراب اللغوی، وهو یجیب علی خصومه الـمعاندین لأصحاب اللسان الفرنسی قائلاً: «أکتب بالفرنسیه لأقول للفرنسیین إنّی لستُ فرنسیاً، والکتابه بالفرنسیه لا تعنی أنّنا عملاء لقوه أجنبیه أو دعاه للمسخ و التغریب، بل إنَّ امتلاکنا لهذه اللغه سلاح لصالـحنا. فقد ربحنا معرکه التحریر، لأننا کنا ندمن لغه الـمستعمر علی حین کان هو یجهل لغتنا».(الـمصدر نفسه: ۱۶۳)
و یعتبر کاتب یاسین واحداً من کبار کتّاب الـمغرب العربی، و واحداً من أهم روّاد الأدب فی شمال افریقیا. و قد منح الـجائزه الوطنیه الکبری للآداب بفرنسا عام ۱۹۸۶م. (صالـح،www.adabfan.com)

روایه نجمه
“نجمه” روایه تحمل کل ملامح الـجزائر، وتاریخه، ووثائقه، وسیرته، ونضاله، ومناضلیه. (یاغی، ۲۰۰۱: ۲۲) وفی هذه الروایه وضع کاتب یاسین شخصیات متعدده ومتباینه فی واقعها الاجتماعی بنوازع وهموم وأفکار مختلفه، سواء ذاتیّه أم اجتماعیه، اهتموا بتغییر الواقع الـمفروض علی البلد فی تلک الفتره، وهو واقع الاحتلال الفرنسی للجزائر، وقد جسّد کاتب یاسین ذلک الواقع فی روایته.(صالـح،moheet. com)
والواقع أن الروایه تشرح أحداث ثامن مایو ۱۹۴۵ و واقع مأساه الـجزائر إبان سیطره الاستعمار الذی دامت ۱۳۰سنه. فَللوصول إلی هذا الهدف یستخدم الکاتب شخصیات رمزیه، ویروی أحداث واقعیه رمزیه حتی یؤثّر فی القارئ أکثر فأکثر. ومن خلال الروایه یشاهد القارئ الأحزاب والشخصیات الـمختلفه التی عاشت فی الـجزائر فی فتره الاحتلال الفرنسی لها، کما یشاهد العمّالَ والفلاحین الذین یعملون طوال الیوم من أجل لقمه عیش قلیله وهم الذین یعشقون وطنهم ویحملون فی سبیل الوطن أعباء کثیره، وهناک أیضاً جواسیس وخونه یبیعون وطنهم بأشیاء رخیصه؛ فنجمه روایه مصائر مختومه، إنها روایه الـحرب فی الـجزائر، الـحرب الـمفروضه بقوه الاحتلال مقابل حرب التحریر الـجزائریه، وشخصیه نجمه هی التی رغم عزلتها بحکم تقالید القبیله وعاداتها تنتصر فی النهایه.(الـمصدر نفسه)
أحداث الروایه
تشتمل روایه نجمه علی سبعه فصول، تبدأ من نقطه ما قبل النهایه، وتسیر متقاطعه حتی تصل إلی نهایه البدایه وبدایه النهایه. وفی هذه الدائره الروائیه مرکز، هی نجمه التی تدور حولها جمیع الأحداث. تدور الروایه حول شباب ینتمون إلی قبیله من البدو الرحّل، تقطن أحد جبال الأوراس، هم: الأخضر، ومصطفی، ورشید، ومراد؛ وثلاثه أبناء عمّ من قبیله یقوم الزواج اللحمی بین أفرادها، وهم: (سیدی أحمد، السی مختار، و أبو رشید، وشخص رابع هو الـمتزمت)، یطلق علی القبیله اسم کابلوط، نسبه إلی قائدها الذی هاجر مع أفراد أسرته من الـمشرق العربی. نمت القبیله وکبرت، وأصبحت مع الزمن کثیره الأتباع، لها مضاربها، ومزارها ذو العلم الأخضر، یهابها الـحکام الذین یفرضون سیطرتهم علی الـجزائر، فیراقبونها خوفاً علی سلامتهم.
وفی بدایه الأمر حذا الفرنسیون حذوهم، ثم ما لبثوا أن بعثوا بجواسیسهم یجوسون الـجبل یتفحصون عن طریق لمحق القبیله الـمتمرده، و وُجِدَ الـحلُّ فی یوم من الأیام، عندما شاهد الکابلوطیون جثتی رجلٍ وامرأه غریبتین علی أرض جامعهم، تسیل دماؤهما، ولم یستفیقوا من دهشتهم الّا علی الـحدید والنار، یعملان فی القبیله انتقاماً للضحیتین. فقطعت رؤوس سته من زعماء القبیله أمام من نجا من أتباعهم. لم تنته الـمجزره حین وصل رسولٌ من القوات الـمرکزیه یعتذر للقوم عن الـحادث، ویعترف ببراءتهم من الـجریمه التی کانت سبب الـمجزره، ثـم کفَّرَ عن قطع رؤوس الزعماء السته بمنح أطفالهم الذین لم یغادروا الـمهد ألقاباً تمثل الوظائف التی ستسندها إلیهم السلطات عندما یبلغون سن الرشد. فقدت القبیله رئیسها الذی یلمّ شعثها، وعند ذلک شرَّد الفرنسیون أطفالهم، وبعثروهم فی مناطق مختلفه، ولکن جمعتهم رابطه الدم ورابطه الشعور بمأساه وطنهم، فاجتمعوا مناضلین تحت لواء واحد. (یاسین، ۱۹۷۹: ۹-۸)
الرمز و الرمزیه
الرمز لغه هو «الإیماء والإشاره»، وقد استعمل فی علم البیان العربی للدلاله علی «الکتابه الـخفیه» (فاعور،۲۰۰۱م: ۲۳۵) وقد اتجه الکتاب إلى الرمز؛ لأن «الرمز أکثر امتلاء وأبلغ تأثیرا و أکثر شعبیه من الـحقیقه الواقعه. فهو ماثل فی الـخرافات والأساطیر والـحکایات والنکات وکل الـمأثور الشعبی، والتفاهم بطریق الرمز بین الناس شیء مألوف. والناس یلتقون عند الرمز؛ لأنه أثر للتراث السحری؛ فهو یأسرهم ویجذبهم إلیه بقوه لاتجذبهم بها الـحقیقه الواقعه». (revue.minculture.gov.ma/…) وتتفق هذه الدلاله اللغویه و التطبیقیه فی مدلولها العام مع الرمزیه الـحدیثه التی ذاعت فی أوروبا مده طویله، وسادت علی الأعمال الأدبیه فی نهایات القرن التاسع عشر وبدایات القرن العشرین، وقد عبّرت عن الانطباعات النفسیه عن طریق الألغاز والتلمیح بدلاً من الأسلوب التقریر الـمباشر. ظهرت الرمزیه کحرکه أدبیه ثوریه استهدفت تحطیم الأشکال القائمه عبر الاعتماد علی الرمز، والإیحاء بدلاً من تقریر الشیء. (فاعور، ۲۰۰۱م: ۲۳۵؛ کندی، ۲۰۰۳م: ۳۲-۳۱)

روایه «نجمه» روایه رمزیه
من أهم میزات هذه الروایه توظیف الکاتب الأسطوره التی یتخلص بها من رتابه السرد الواقعی ویمنحها مجالاً أوسع للتعبیر الـمجازی، والانطلاق فی الأجواء الرحبه للتصویر الرمزی. یتجلی ذلک علی وجه خاص فی شخصیه کابلوط، وهو الـجدّ الأعلی للقبیله الذی جعل روحه تخترق حدود الزمان والـمکان، وشخصیه نجمه التی جعل منها امرأه خارقه للعاده. (منور، ۲۰۰۷: ۳۵۴)
توجد آراء مختلفه حول روایه نجمه الشهیره؛ یعتقد بعض الدارسین والنقاد بأن الروایه مملوءه برموز مختلفه، والکاتب وضع بعضها إلی جانب بعض، وفی النهایه حصل علی هذه الروایه الـجمیله باستخدام التقنیات الـحدیثه فی مجال کتابه الروایه، کما یعتقد بعض النقاد خلاف ذلک، فَمِن هؤلاء عبد العزیز کحیل، و هو یبدی رأیه عن الروایه فی مقاله عنوانها «کاتب یاسین عملاق أو وهم کبیر»، ویقول: «یجب أن أشیر إلی حقیقه شوّهها أنصاره، وخدعوا بها الناس تتعلق بأشهر روایاته «نجمه»، فقد أشاعوا أنّ نجمه ترمز إلی الـجزائر التی هام بها الکاتب، وتفانی فی حبها، وضحّی بحیاته من أجلها، وهذا ادعاء لیس له أساس من الصحه؛ لأن الأمر یتعلق بامرأه من مدینه عنابه أحبها فی شبابه، وقد کانت متزوجه، رغم ذلک عاشرها لمده ثمانیه أشهر، وهذا ما صرّح به غیر واحد من أقاربه وأصدقائه، ومنهم شقیقته فی مقابله صحفیه … ؛ وهذا تحریف تبنّاه کثیر من النقاد من غیر تمحیص، و ربما مع سبق الإصرار لصنع مجد زائف لرجل له عن بلده تصور خاص لا تشاطره فیه الأغلبیه الساحقه من الـمواطنین.» ثم یستمرُّ فی قوله: «لقد قرأت أهمّ کتب ومقالات کاتب یاسین وباللغه الفرنسیه – التی أجیدها بفضل ا…- فوجدتها غامضه الـمعنی، معقده الـمبنی، ملتویه الدروب، وللنقاد أن یقولوا ما أرادوا، لکن یبدو لی بعد أن درست حیاه الرجل، وشخصیته بدقه أنّ لإدمانه علی الـخمر دخلاً کبیراً فی ذلک». (www.arabtimes.com)
فی رأیى أنّ کلّ قارئ یستطیع أن یکره الروایه أو یعجب بها، و هذا أمر طبیعی بالنسبه لـجمیع الآثار الأدبیه، لأن الأدب أمر یعتمد علی الذوق، ولکن عندما نعبّر عن آراءنا، وننقد أثراً ما، علینا أن نتخذ موقفا حیادیا، ونعبر عن رأینا فی موضوعیه وصحه. وبالنسبه لـهذه الروایه التی قرأتها مرات عدیده أعتقد أن کل قارئ یعرف الرمز، یستطیع أن یکشف رموز هذه الروایه، لأن فی الروایه قرائن عدیده تدلّ علی هذه الرموز بوضوح، والـحق أن کل هذه الرموز لا تستطیع أن تأتی متتابعه مـجرّد صدفه. علاوه علی هذا، یوجد فـی الروایه ما یـخالف قول الناقد عبد العزیز کحیل، سواء فی سردها أو حواراتـها أو أوصافها، ونـحن سنشیر إلی هذه الرموز وما یدُلُّ علیها. وأما قوله فی غموض آثاره والتوائها فالقول صحیح، وهذا أمر یقبل به کلّ من تعرّف علی الروایه، ولا أدری ما السبب فی هذا الغموض؟! ولکننی أعرف شعراء وکتاب عدیدین یدمنون علی الـخمر أو الـمخدرات ولا نستطیع أن ندین آثارهم بـهذا السبب.
أهم الرموز فی روایه نجمه
أ‌- نجمه
إنَّ تسمیه الروایه تقدم لنا دلاله أولیه، وهی مهمه إلی حد کبیر؛ لأن لها علاقه مع محتوی الروایه من خلال معناها الـمعجمی أو ترکیبها الصوتی أو … .(الـخطیب،۲۰۰۹م: ۱۵)
إن اسم نجمه هو فی الواقع من الأسماء الـمتداوله بکثره التی تسمی بها الـمرأه فی بلاد الـمغرب بعامه، والشرق الـجزائری خاصه.
وأما من الناحیه الواقعیه فإن نجمه هی امرأه حقیقیه کان یحبها کاتب، وقد صرّح هو نفسه بذلک ، إلا أنه یصرّح بأنه لم یکن یرید أن یـحکی قصه هذا الـحب، بل یرید أن یقول کل شیء عن الـجزائر. (منور، ۲۰۰۷: ۳۶۰)
وفی هذه الروایه أقام الکاتب مطابقه بین تسمیه الروایه والشکل الـخماسی الذی تتمظهر علیه الـجزائر علی الـخریطه الـجغرافیه، ومن جهه أخری بین هذا الشکل وبین النجمه الـخماسیه التی تنقش علی العلم الـجزائری. کما یربطها بـمعناها الرمزی و اللغوی، لأنّ نجمه هی شیء مضیئ جمیل جداً، وهی تسرّ الناظرین، لکنها بعیده الـمنال لا یحصل علیها أی شخص ولا یـمتلکها، وفی الروایه یسمّی الکاتب الشخصیه الرئیسیه بهذه التسمیه، وهی فتاه فی غایه الـجمال، ویعشقها الـجمیع لکن لایـحصلون علیها أبدا. فهی فتاه شابه لکنها تتمیز عن غیرها بجمالها الفائق، وشبابها الغض. کانت نجمه تلفت أنظار الناس إلی کل شیء حتی إلی طفولتها: «کانت نجمه – فی طفولتها – شدیده السمره، قریبه من السواد، وکانت هرکوله، متوتره الأعصاب، متینه البنیان، دقیقه الـخصر، طویله الساقین، تبدوا – فی جریها – کعربه کبیره العجلات، عالیه، تتمایل یمنه ویسره دون أن تحید عن طریقها … تلک هی نجمه، العنیفه، الفنق الفذه! کانت تسبح وحیده، و کانت تنـزوی فی رکن مظلم لتحلم أو تقرأ، ..» (یاسین، ۱۹۸۴: ۸۱-۸۰) یتحدث الـمؤلف فی البدایه عن نجمه کما یتحدث عن امرأه عادیه، یتحدث عن طفله عاشت یتیمه الأبوین، حیث إنهالم تعرف لـها أب و «فی­الثالثه من عمرها تخلت عنها أمها الفرنسیه قنبنتها «للا فاطمه» التی کانت عاقراً». (الـمصدر نفسه: ۱۰۹) بعد هذه الـمعلومات العامه لا نجد فی الروایه أیه تفاصیل أخری عن طفوله نجمه، وعن مرحله الـمراهقه، وینتقل الـمؤلف مباشره إلی مرحله النضج و الزواج .
قبلت نجمه الزواج «لأن أمها ألـحّت علیها فی ذلک». (الـمصدر نفسه: ۶۹) تزوجت من کمال، وهو رجل مسالـم، ضعیف، یـحیا حیاه هادئه، لایعکّر صفوها رغبه فی التغیر أو التغییر أو التطویر أوالطموح فی الوصول إلی هدف معین فی الـحیاه. (منور، ۲۰۰۷م: ۳۶۳) یبدو أن الـمؤلف یتحدث عن امرأه عادیه لم تکن محظوظه فی طفولتها وزواجها. والواقع أنّ هذا النص یسمح للقاری بتأویله بأشکال مختلفه، مثلاً بالرجوع إلی تاریخ الـجزائر، والبحث عن الرجل الضعیف الذی حکم الـجزائر فی یوم من الأیام، ولم تکن له همه ولا طموح یجعلانه مؤهلاً لحکم هذا البلد. (الـمصدر نفسه: ۳۶۳) ینتقل الـمؤلف من تصویر شخصیه نجمه علی هذا النحو الذی تبدو فیه امرأه عادیه، ویکشف عن جوانب غیر عادیه فیها، فجمالها یحمل سحراً خاصاً یفتن کل من یراها من الرجال ویسلبه إرادته. هذا ما یعبر عنه مصطفی، أحد أبطال الروایه فی مذکراته، فیقول: «روی الکاتب نفسه أنه یوم رأی نجمه للمره الأولی عن کثب، قد اهتز قلبه لها بعنف. إنّک لتجد نساء قادرات علی کهربه الـجو من حولهن وإثاره الـحدیث عنهن…. لکن نجمه لیست سوى بذره البستان، و إرهاص الـخیبه و أریج اللیمون..». (یاسین، ۱۹۸۴: ۸۷) هی سلبت عقول الرجال بجمالها والـجمیع یبحثون عنها فی کل مکان؛ منهم أربعه من الأصدقاء یوجد بینهم رابطه النسب والقرابه، وهم: مراد، أخضر، مصطفی، و رشید. کأن الـمؤلف بهذه العبارات یرید أن یخرج شخصیه نجمه من حدود الواقع ومن کونها امرأه یهیم فی حبها الرجال ویتنافسون من أجل الظفر بها، لتحل محلها صوره الـجزائر بجمالها وجلالها، بماضیها وحاضرها، بآلامها وآمالها.(منور، ۲۰۰۷: ۳۶۴) إنّ نجمه ترمز إلی الـجزائر الکبیره، وترمز لکلّ مدینه من مدنها، سواء تقع فی ساحل البحر، أو فی الصحراء. کل بلد روت أرضها دماء الـمقاتلین الأحرار. (خضر: ۱۹۸)
إنّها نـجمه «تـمر من قسنطینه إلی عنابه، و من عنابه إلی قسنطینه… أضحت کما لـم تکن؛ لا تراها إلا فی قطار أو فی عربه مجروره، وأمسی الذین یعرفونها لایستطیعون تمییزها من بین النساء الـمارات فی الشارع، لم تعد سوی شعاع خریفی خبا بریقه، أو مدینه محاصره ترفض أن یحل بها الـخراب؛ کانت محتجبه بالسواد، یصطحبها زنـجی کان حارسها علی ما یبدو». (یاسین، ۱۹۸۴: ۱۹۰) علی ما یبدو إن الزنـجی هنا یرمز إلی إفریقیا تحرس الـجزائر البطله وتحمیها، وحرکه نجمه الـمستمره بین قسنطینه وعنابه رمز لکفاح الـمرأه الـجزائریه البطولی ولـحرکه الـجموع الـمستمره التی لا تنقطع. هکذا یرکز الکاتب علی دور الـمرأه الـجزائریه خاصه عندما فرض الاستعمار هیمنته؛ لأن محاربه الاستعمار تـحتاجُ إلی مساهمه کل الـجزائریین، فوسع الـمجال أمام الـمرأه الـجزائریه. اشترکت الـمرأه الـجزائریه مع الرجال فی مواجهه الـموت للوصول إلی الهدف، کما أنها کانت خیر مـمرضه للجرحی فی ساحات القتال. یصور لنا الروائی ذلک الدور الهام للمرأه، کما أنّ الشخصیه الرئیسیه فی الروایه هی الـمرأه.
ب – کابلوط
وفی الروایه أسطوره نجمه تتکامل مع أسطوره کابلوط. ترمز نجمه للأرض التی لا یمکن للقبیله أن تـحیا بدونـها، وهی ترمز إلی الـجزائر فی بعدها الـجغرافی، وفی جانبها یرمز کابلوط إلی العنصر البشری للقبیله، وإلی تاریـخها.(منور، ۲۰۰۷: ۳۶۹) یعتقد الدکتور إسماعیل عبدون بأنّ أسطوره القبیله تحمل وظائف مـختلفه فی الـمفهوم الاجتماعی للمغاربه منها:
«- أسطوره القبیله هی فضاء الذاکره الاجتماعیه للجماعه، وتنقل قصه تاریـخهم عبـر الأجیال.
– الأسطوره تؤکد أصل الـجماعه والـمکان الـجغرافی الذی تنتمی إلیه- هو عین الغرور بالنسبه للکابلوطیین.
– یـحوی الـخطاب الأسطوری علی مجموعه من القوانین الاجتماعیه التی تساهم فی تنظیم الـجماعه و الـمحافظه علیها وهی: تقدیس الأرض واحترامها، واللعنه علی کل من یبیعها. (اللعنه فی الروایه ظهرت علی سی مختار و رشید.)
– یکون الزواج بین أفراد القبیله الواحده «زواج لـحمی»، وکل خروج عن هذا القانون هو تـهدید للقبیله.
– السیر وفق الدین الاسلامی، وضروره احترام الأجداد و«جماعه العقّال»، حیث یرجع لها الشأن فی تنظیم الأمور والـحکم فیها.
– الـخطاب الأسطوری هو رحم الثقافه، ویمثل الشعر الوسیله التعبیریه للقبیله.» (بلخامسه: ۲۴۹)
ضمن قراءه أعمال کاتب یاسین وخاصه روایته نجمه یستنتج القاری بأنّ أسطوره الأجداد هو العمود الرئیسی الذی تبنّی علیه مواضیع أعماله، وهی من مکوّنات سیرته الذاتیه. وقد استفاد الکاتب من الرجوع إلی الأجداد کطریقه للدفاع عن الهویه والثقافه مع بدایه الاحتلال الفرنسی للجزائر، کما تصور أسطوره الأجداد التنظیم الاجتماعی الـخاص بدول الـمغرب، و هی صدی للتفکیر الإیدیولوجی فی الـمجتمع الـجزائری. (الـمصدرنفسه: ۲۵۰-۲۴۹) إن الـمؤلف یتحدث عن کابلوط التی ینحدر منها، وهی قبیله عربیه، لها تقالیدها العربیه التی احتفظت بـها علی مر الزمن. وقد تعرضت القبیله فعلاً للتقتیل والقمع والتشرید من قبل الـمستعمرین الفرنسیین، الذین وجدوا مبررا لفعلهم بعد أن عثروا علی رجل فرنسیّ وزوجته مقتولین فی مسجد القریه. وقد خططت السلطات الفرنسیه لإضعاف القبیله، وإنما تبحث عن ذریعه، وقد جاءت الذریعه متمثله فی مقتل الزوجین الفرنسیین، لکن القبیله لم تستسلم للأمر الواقع، «فاستجمعت القبیله الـمستأصله أواصرها وأکثرت من الزیجات بین الأقارب ، واستعارت لها ألقاباً أخرى لا تعرف بها، حتی لا تقع تحت طائله العملیات الانتقامیه، وأبقت الـجماعه بعض الشیوخ والأرامل و الأطفال فی أرض الأجداد التی دنست، کی تبقی آثار القبیله الـمقصومه قائمه». (یاسین، ۱۹۸۴: ۱۳۲) والکاتب قد تعمّد أن یصوّر أحداثاً حقیقیه ووقائع تاریخیه، تتعلّق به وبأسرته وقبیلته وجدّه الأعلی کابلوط، وذلک لدواعی فنّیه للوهله الأولی، ثمّ لدواعی فکریه، حتی سمح له هذا الـجو الأسطوری أن یجمع تفاصیل کثیره ضمن رموز قلیله، ولیروی روایته فی حریه کامله دون حدود ولا قیود عبر الزمان والـمکان.(منور، ۲۰۰۷: ۳۵۶)

ج- الشخصیات الأربع
تظهر وراء الشخصیّات الأربع (أخضر، مراد، مصطفی، رشید) تجربه الکاتب الشخصیه مرتبطه بأصدقائه وأبناء العمّ؛ فیمثّل الأخضر صدیقه فی الـمدرسه، ومصطفی هو صدیقه الذی اقتسم معه غرفته، ورشید هو ابن عمّه الذی أحبّ هو أیضاً نجمه ومراد هو تضحیه الروایه. (بلـخامسه: ۱۹۲)
علاوه علی ذلک نحسّ فی نصّ الروایه الـحضور الـحقیقی للمؤلف، الذی یتجسّد ضمن شخصیه أخضر، خاصه عندما نلاحظ تفاصیل کثیره عن حیاته، وطفولته، وحیاته فی الـمنفی، والتشرد، ودراسته فی الثانویه، ومشارکته فی مظاهرات ۸ مای ۱۹۴۵، وسجنه.(الـمصدرنفسه:۲۶۰)
یعتقد الدکتور حفناوی بعلی: «روایه کاتب یاسین «نجمه » هی رمز الـجزائر، نعم، الـجزائر التی أخذت بالقوه، وعشقها کل الأوروبیین. وقد عکس لنا الکاتب بکل وضوح هذا الصراع الذی کان قائما آنذاک، ویتجلی ذلک من خلال التنافس بین العشاق الأربعه: مراد، الأخضر، رشید، و مصطفی. وکل واحد أراد الظفر بها والزواج منها. فالتنافس الذی أراد کاتب یاسین هو التکالب الأوروبی علی الـجزائر فی محاوله منهم لتقسیم الوطن العربی، و لذلک فالعشاق الأربعه الذین ذکرهم کاتب یاسین، إنّما یمثلون الدول الأوروبیه العظمی، الذین جعلوا من الـجزائر فریسه یجب اصطیادها بشتی الطرق. نعم الـجزائر هذا البلد الذی یمتد فی شمال إفریقیا، ویتربع علی الـموقع الاستراتیجی الذی جعله محل أنظار الـجمیع، هذا البلد الذی یحتوی علی حقول الغاز والبترول والـحقول الـخضراء الشاسعه». ثم یقول: «والزنجی هنا رمز إلی إفریقیا السمراء، تحرس الـجزائر البطله وتحمیها» (www.nu5ba.net)
وهذا القول صحیح فی بعض جوانبه ولکننی أعتقد بأنّ الکاتب ما کان قصدُه من العشاق الأربعه الدولَ الأوروبیه، وما کان قصدُه من الزنجی إفریقیا السمراء؛ لأنه یسمی هذه الشخصیات بأسماء عربیه أصیله، مع أنه استطاع أن یسمّیها بأسماء فرنسیه، کما نلاحظ فی بدایه الروایه شخصیات کارنست، وسوزی و… .
فما هو سبب التشابه بین تلک الدول وهذه الشخصیات؟
یبدو أن قصد الکاتب من هذه الشخصیات الأربع الأحزاب والـجمعیات الـمتعدده التی انعقدت فی الـجزائر طوال أطوار مختلفه بهدف تحریر الـجزائر من الاحتلال والتسلط علی مقالید القدره والـحکومه، لکنها انهزمت بسبب علاقاتها بفرنسا؛ وصوّر الکاتب تلک العلاقات فی الروایه عندما شرح علاقه الزنویه للأجداد بتلک الأم الفرنسیه الـمستهتره، وهذه علاقه غامضه تسوق ذهن القاری نـحو علاقه الأخوه الـمتقرّره بین العشاق الأربعه ونجمه. کل واحد منهم لا یستطیع الزواج بـها بسبب علاقه الأخوه التی تربطه بنجمه، کما هو الـحال بین نجمه وکمال، وفی النهایه ینتصر الزنجی ویتمتّع بالوصول إلی نجمه لفقدان رابطه تربطه بتلک الأم الفرنسیه التی شوهت نسب ابنتها. لیست تلک الأم فی هذه الروایه الا رمزاً للاستعمار الفرنسی الذی روّج فی أذهان الـجزائریین «فرنسا هی أمّنا»؛ ولیس الزنجی الّا رمزاً لشعب الـجزائر الـمظلوم الذی کافح ضد العدوّ ولم ینس أصالته وهویّته الـجزائریه طوال قرن وثلث قرن بعد أن سعی الاستعمار فی محق هویته، ذلک الزنجی الذی عاش عمره فی أرض الأجداد، و لم یترکها حتی بعد أن قتل الفرنسیون أبناء قبیلته.
کذلک یـمکن أن یکون الأصدقاء الأربعه رمزاً للانتفاضات الـمختلفه التی لم تُؤدِّ إلی الانتصار، والزنـجی رمز للثوره النهائیه التی قاوم بـها الشعب، و قضت علی الاحتلال و الاستعمار وحرّرت الـجزائر من قیوده وأدّت فی النهایه الی الاستقلال؛ وهذا الـمعنی ضعیف بالنسبه للمعنی الذی ذکرناه سابقا.
تصوّر لنا الروایه علاقه الـجیل الـجدید بالـجیل القدیم ضمن علاقه رشید بسی مختار، وهی النقطه الـمثیره للاستغراب، لأنّ سی مختار یحاول التقرّب من رشید وجذبه، حیث عرفه بنجمه، کان غرض الکاتب من وراء ذلک هو تبیان علاقه جیل الآباء بجیل الأبناء, العلاقه التی لم تبن علی الصراع، بل أکثر من ذلک فهی غیاب وتخلّ عن الواجب الأبویّ، وهی مرآه تعکس مدی عمق الانفصال بین کاتب یاسین وأبیه خاصه، وأنّ أبیه یموت فی فتره کتابه الروایه. فهذا الـجرح العمیق یمنعه من رسم صوره الأب. (بلـخامسه: ۱۹۳)
یصف لنا الکاتب کیفیه انهیار القبیله وتشتّتها بدسائس الاستعمار، ثم یصور لنا الـمتشبثین بتقالید القبیله وهم یعتقدون بأن انغلاق القبیله علی ذاتها وقوقعتها علی نفسها هی التی تساعدها أمام الـمخاطر. لذلک حرّضوا أهل الـجبل علی طرد الأغیار والـخونه الذین ترکوا أرض الأجداد. وکل هذا یرمز إلی الوقائع التی حدثت فی الـجزائر منذ عام ۱۸۳۰ بعد مجیء الاستعمار بدسائسه الـمختلفه.
والواقع الذی یرکّز علیه الکاتب بشکل رمزی جمیل، وهو حقیقه الـخیانه؛ وما حدثت تلک الـخیانه بسبب عدول الأجداد عن وصایا الکبلوط فی جبل الناظور، بل حدثت الـخیانه بسبب تعامل الأجداد مع الاحتلال الفرنسی. تعامل الأجداد مع الفرنسیه الـمستهتره التی أنجبت نجمه، وولدت الـجزائر الـجدیده وصارت الـجزائر ابنه للأم (فرنسا) بسبب هذه الـخیانه الکبری.
یدین کاتب یاسین ضمن الروایه فرنسا، وهی التی أضرمت النیران فی جسد نجمه أی الـجزائر منذ استیلائها، لکنّه یدین خیانه الأجداد ویکرهها أکثر مما یکره الاستعمار ویدینه.
نلاحظ فی الروایه تراجیدیا الـمؤنث؛ لأنّ الـمرأه تعیش فی مأساه الاستعمار، وتتمظهر من خلال أمّ الأخضر وأمّ مصطفی الـمجنونه، ویشیر ذلک إلی سیره الکاتب وأمّه الـحقیقیه التی أصیبت بالـجنون، هکذا یدمج الکاتبُ الـخیالَ بالواقع فی صوره متلاحمه. (الـمصدر نفسه: ۱۹۰)
کذلک یسمی الکاتب الـمرأه التی تتبنّی نجمه « للافاطمه»؛ وهی من أبرز نساء الـجزائر اللاتی حاربت العدوّ عند حرب التحریر، ومازال یضیء اسمها فی قائمه الـمقاتلین ضدّ العدوّ الفرنسی.
فى رأیى تعمّد الکاتب فی اختیاره لشخصیه للافاطمه، وهی التی ترعرعت نجمه فی أحضانها منذ الطفوله حتی اختطفها سی مختار و رشید. یتبین لنا قصد الکاتب من هذا الاختیار عند طرح هذا السؤال (إلی أین کان ینتهی مصیر نجمه لو لم تکن للافاطمه)، یرید الکاتب أن یقول: ما انقطعت أنفاس الـجزائر، ومازالت حیاتها استمرّت بعد مجیء الاستعمار. وهذه الـحیاه رهینه بالـمرأه الـجزائریه التی ترمز بها للافاطمه.
د- السکین
تکلم کاتب یاسین فی مواضع عدیده عن السکین، تبدأ أحداث الروایه من بیع السکین أمام زجاجات الـخمر:
«فقال مراد مقترحاً: اسمعوا، ما رأیکم لو بعنا سکینی؟…
وقدم الـجماعه السکین برجل موشوم، فعرض علیهم خمسین فرنکا ثمنا له. فقال مراد: بل خمسه و سبعون.
حسناً
و کان ثمن السکین یساوی مائه وخمسین فرنکا دونما شک، نصف الثمن إذن…
إنی أزیدک عشرین فرنکا أخری ثمن السکین إن أردت.
فرد علیه الأخضر: دع ذاک عنک، فما إلی جیبک إلی جیبنا».(یاسین، ۱۹۸۴: ۷-۶)
إن لفظه السکین وتکرارها دلیل علی أهمیه الدور الذی یقوم به السکین فی الروایه.
«وأخرج سی صالـح شیئاً من جیبه، آه… انتفض الأخضر:
هات هذا السکین!…
لقد اجترأ علی اشتراء السکین الذی باعه مراد…
و ذاک السکین بیع للاحتفال بعوده صدیق آخر..
یشتری السکین و لا یفکر فی إعادته إلینا… فقال رشید:
هات السکین فمن یدری… و أیده ذو اللحیه، فقال: من یدری». (الـمصدر نفسه:۲۹)
هذا النص مقتطف من حوار طویل جری بین الشبان الثلاثه و ذواللحیه بعد ارتکاب جریـمه قتل السید ریکار. ومن خلال هذا الـحوار یکتشف مدی تعلق الشبان بهذا السکین وأهمیه هذا السلاح فی الروایه. ومن خلال هذه العبارات یتبین لنا أن السکین لیس إلا رمزاً لأسلحه الـمناضلین والـمقاتلین، والروائی یستفید منها عندما یرید أن یفهمنا عزیـمه الـمحاربین وقتالهم ضد الاستعمار.
وهکذا کثر الـحدیث عن السکین فی الروایه. وفی الصفحات الأخیره من الروایه نقرأ فقره تتحدث عن مغادره الأخضر ومصطفی لنادی الشباب: «وحفر الأخضر بسکینه علی الـمقاعد وعلی الأبواب: استقلال الـجزائر. غادر الأخضر ومصطفی نادی الشباب، بحثا عن اللافتات».(الـمصدر نفسه: ۲۳۸) معنی هذا أن استقلال الـجزائر لا یتحقق إلا باستعمال السلاح والقتل وإراقه الدماء، فهذا وحده یخرج الـجزائر من الدائره الـمغلقه علیها لزمن طویل.(عبدلی، ۲۰۰۹: ۲۰۱)
کما أن لفظ سکین یرمز إلی تاریخ قبیله کابلوط وقصه تشتّتها، وهی قبیله قد جاءت من الشرق الأوسط، وذهبت بأسبانیا، واستقرت بالـمغرب فی جبل الناظور تـحت قیاده کابلوط. کبرت القبیله، وبنت فی کل جهه مساجد ومدارس. بعد استیلاء فرنسا علی الـجزائر، بعث الفرنسیون مـجموعات من الـجنود لیبحثوا عن طریقه لتثبیت أقدامهم فیها، لکن الکبلوطیین لم یـخضعوا لسلطتهم. لذلک وجد الفرنسیون الـحلّ فی محق القبیله الـمتمرّده: «حصل کلّ ذلک خلال بضعه أیام، علی إثر اکتشاف جثتی رجل وزوجته فی مسجد کابلوط، وقد مزقتهما طعنات عدیده بسکیّن. کانت الـجثتان منطرحتین وقد کساهما الدم، ملفوفتین فی أسمال. وأمّا هویه القتیلین، فإنّها مازالت إلی الیوم محاطه بالغموض…، وعیّن القضاه العسکریّون؛ وبعد زمن یسیر، جزّت رؤوس أعیان القبیله السته، فی نفس الیوم، الواحد تلو الآخر… وأمّا الشیخ کابلوط (و لیس هو کبلوط الـجدّ الأکبر، ولکن أحد أحفاده) فإنّه کان فی تلک الفتره قد مات. وأضحت القبیله بعد تلک الإعدامات الستّه، بدون شیخ». (یاسین، ۱۹۸۴م: ۱۳۲)
إن نجمه من أجمل آثار کاتب یاسین و أنجح ماکتبه، لأنها واجهت إقبالاً عاماً، خاصه من قبل الأوروبیین. إنها روایه واقعیه رمزیه تعالـج قضیه الاحتلال الفرنسی فی الـجزائر وتتمحور حول الثوره الـجزائریه وتحریرها .
روایه نجمه تقدم معانی سامیه عظیمه، معان تکشف عن اضطهاد الناس فی الـجزائر وحرمان الشعب الـجزائری من أقلّ حقوقه، وتصور ما ارتکبه الاحتلال الفرنسی من الـجرائم خلال قرن وثلث قرن فی بلد ملیون و نصف شهید.
لم یتحدث یاسین کعموم الکتاب فی الـجزائر عن القتل الـحقیقی فی الـجزائر الذی عانی منه الـجزائریون، بل تحدث عن القتل الرمزی، قتل الـجزائر فی هویتها وأصولها، ومَحْقِ الاستعمار للثقافه القومیه فیها.
النتیجه
إن روایه نجمه مـملوءه برموز رائعه معجبه، ساعدت یاسین لتواجه روایته استقبالاً واسعاً من طرف الـجمهور. والـحقّ أنّه قصد من سردها معانی سیاسیه اجتماعیه، جامده فی صلبها، مؤسفه فی فحواها، مثیره للخیبه. فقد استطاع کاتب عبر هذه الرموز أن یُلَطِّف من تعبیره عن هذه الـحقیقه الـمؤسفه الـمسیطره علی الـجزائر، خاصه أنّ لغه الکاتب فیها لغه شعریه جمیله، وأنّ الـمعانی التی أوردها الکاتب ضمن رموزه معان غزلیه تدور حول علاقه الـحب، وقد اعتمد علیها لیُجلّی من خلالها معانی سیاسیه اجتماعیه. یرمز کاتب بنجمه عن الـجزائر، وقد جعلها الـمؤلف من أم فرنسیه وأب جزائری غیر معروف، لتمثّل روح البلاد الـممزقه، کما تـمثّل نـموذجاً من الأبناء التائهین بین هویتین، واتـخذهم رمزاً للأحزاب الـمختلفه التی عزمت السیطره علی الـجزائر، وقصدت مقالید الـحکم فیها. والزنـجی هو رمز للشعب الـمناضل الذی لم یأل أی جهد فی تـحریر الـجزائر واستقلالـها. هکذا استعان الکاتب بالرمز للتعبیر عن واقع الـجزائر، هادفاً إلی تصویر أبعاد جدیده للواقع الثوری.
تعقدت روایه نجمه بأحداثها الـملتویه، وعقدها الکثیره، ورموزها الـمتعدده، لذلک یشیر یاسین إلی هذه الرموز خلال سرد الأحداث، وضمن حوارات تـجری بین الشخصیات وفی الأوصاف التی یأتی بـها لـهذه الغایه؛ وبنفس الأسلوب یـمهد الطریق للقاری الذکیّ لاستیعاب رموزه بعد دقّه وتفکیر.
الـمصادر
بالـخامسه، کریـمه، اشکالیه التلقی فی اعمال کاتب یاسین، أطروحه لنیل شهاده الدکتوراه، الـجزائر،جامعه مولود معمری، کلیه الآداب و اللغات
خضر، سعاد محمد، الأدب الـجزائری الـمعاصر، بیروت، لبنان، الـمکتبه العصریه، د.ت.
الـخطیب، عماد علی سلیم، فی الأدب الـحدیث و نقده، عمان، دارالـمسیره للنشر و التوزیع و الطباعه، الطبعه الأولی، ۲۰۰۹ .
دیجو، جان، الأدب الـجزائری الـمعاصر الـمکتوب بالفرنسیه، ترجمه ابراهیم الکیلانی، دمشق، سوریا، دارالطلاس للترجمه و الدراسه و النشر، الطبعه الأولی، ۱۹۹۱ .
سعدا…، أبوالقاسم، دراسات فی الأدب الـجزائری الـحدیث، الدار التونسیه للنشر/الـموسسه الوطنیه للکتاب، الطبعه الثالثه، ۱۹۸۵.
سفیتلانا براجوغینا، حدود العصور- حدود الثقافات، ترجمه ممدوح أبوالوی/راتب سکر، دمشق، سوریا، اتحاد الکتاب العرب، ۱۹۹۵.
السکوت، حمدی، قاموس الأدب العربی الـحدیث، مصر، القاهره، دارالشرق، الطبعه الثانیه، ۲۰۰۹ .
شرف، عبدالعزیز، الـمقاومه فی الأدب الـجزائری الـمعاصر، بیروت، لبنان، دارالـجیل، الطبعه الأولی، ۱۹۹۱م.
عبدالرحمن، عائشه، قیم جدیده للأدب العربی، القاهره، دارالـمعارف، الطبعه الثانیه، ۱۹۷۰.
عبدلی، محمد السعید، عالـم کاتب یاسین الأدبی، الـجزائر، دار قصبه للنشر، ۲۰۰۹
فاعور، یاسین، القصه القصیره الفلسطینیه میلادها و تطورها، دمشق، اتحاد الکتاب العرب، ۲۰۰۱ .
کندی، محمدعلی، الرمز و القناع فی الشعر العربی الـحدیث، بیروت، دارالکتاب الـجدیده الـمتحده، الطبعه الأولی، ۲۰۰۳ .
منور، أحمد، الأدب الـجزائری باللسان الفرنسی، الـجزائر، دیوان الـمطبوعات الـجامعیه، ۲۰۰۷
یاسین، کاتب، الـجثه الـمطوقه و الأجداد یزدادون ضراوه، ترجمه ملکه أبیض العیسی، بیروت، لبنان، الـموسسه العربیه للدراسات و النشر، الطبعه الثانیه، ۱۹۷۹.
______، نجمه،ترجمه محمد قوبعه، تونس، دارالراس للنشر، ۱۹۸۴ .
یاغی، عبدالرحمن، فی النقد التطبیقی، عمان، منشورات أمانه عمان الکبری، الطبعه الأولی، ۲۰۰۱

الـمقالات
حسن، حسن، کاتب یاسین و رحله البحث عن نجمه، (۷/۱۲/۲۰۰۶) www.thawra.alwehda.org حفناوی، بعلی، مدینه عنابه، www.nu5ba.net، ۲۱/۹/۲۰۱۱.
صالـح، عبد الرزاق، الاغتراب مفهوم حسی عند الـجزائری کاتب یاسین ،www.moheet.com، ۱۰/۱/۲۰۱۰.
کحیل، عبد العزیز، کاتب یاسین عملاق أو وهم کبیر، www.arabtimes.com، ۴/۶/۲۰۱۰.
مراجع
بالـخامسه، کریـمه، اشکالیه التلقی فی اعمال کاتب یاسین، أطروحه لنیل شهاده الدکتوراه، الـجزائر،جامعه مولود معمری، کلیه الآداب و اللغات
خضر، سعاد محمد، الأدب الـجزائری الـمعاصر، بیروت، لبنان، الـمکتبه العصریه، د.ت.
الـخطیب، عماد علی سلیم، فی الأدب الـحدیث و نقده، عمان، دارالـمسیره للنشر و التوزیع و الطباعه، الطبعه الأولی، ۲۰۰۹ .
دیجو، جان، الأدب الـجزائری الـمعاصر الـمکتوب بالفرنسیه، ترجمه ابراهیم الکیلانی، دمشق، سوریا، دارالطلاس للترجمه و الدراسه و النشر، الطبعه الأولی، ۱۹۹۱ .
سعدا…، أبوالقاسم، دراسات فی الأدب الـجزائری الـحدیث، الدار التونسیه للنشر/الـموسسه الوطنیه للکتاب، الطبعه الثالثه، ۱۹۸۵.
سفیتلانا براجوغینا، حدود العصور- حدود الثقافات، ترجمه ممدوح أبوالوی/راتب سکر، دمشق، سوریا، اتحاد الکتاب العرب، ۱۹۹۵.
السکوت، حمدی، قاموس الأدب العربی الـحدیث، مصر، القاهره، دارالشرق، الطبعه الثانیه، ۲۰۰۹ .
شرف، عبدالعزیز، الـمقاومه فی الأدب الـجزائری الـمعاصر، بیروت، لبنان، دارالـجیل، الطبعه الأولی، ۱۹۹۱م.
عبدالرحمن، عائشه، قیم جدیده للأدب العربی، القاهره، دارالـمعارف، الطبعه الثانیه، ۱۹۷۰.
عبدلی، محمد السعید، عالـم کاتب یاسین الأدبی، الـجزائر، دار قصبه للنشر، ۲۰۰۹
فاعور، یاسین، القصه القصیره الفلسطینیه میلادها و تطورها، دمشق، اتحاد الکتاب العرب، ۲۰۰۱ .
کندی، محمدعلی، الرمز و القناع فی الشعر العربی الـحدیث، بیروت، دارالکتاب الـجدیده الـمتحده، الطبعه الأولی، ۲۰۰۳ .
منور، أحمد، الأدب الـجزائری باللسان الفرنسی، الـجزائر، دیوان الـمطبوعات الـجامعیه، ۲۰۰۷
یاسین، کاتب، الـجثه الـمطوقه و الأجداد یزدادون ضراوه، ترجمه ملکه أبیض العیسی، بیروت، لبنان، الـموسسه العربیه للدراسات و النشر، الطبعه الثانیه، ۱۹۷۹.
______، نجمه،ترجمه محمد قوبعه، تونس، دارالراس للنشر، ۱۹۸۴ .
یاغی، عبدالرحمن، فی النقد التطبیقی، عمان، منشورات أمانه عمان الکبری، الطبعه الأولی، ۲۰۰۱

الـمقالات
حسن، حسن، کاتب یاسین و رحله البحث عن نجمه، (۷/۱۲/۲۰۰۶) www.thawra.alwehda.org حفناوی، بعلی، مدینه عنابه، www.nu5ba.net، ۲۱/۹/۲۰۱۱.
صالـح، عبد الرزاق، الاغتراب مفهوم حسی عند الـجزائری کاتب یاسین ،www.moheet.com، ۱۰/۱/۲۰۱۰.
کحیل، عبد العزیز، کاتب یاسین عملاق أو وهم کبیر، www.arabtimes.com، ۴/۶/۲۰۱۰.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: ۲,۴۷۴
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: ۱,۰۳۰
صفحه اصلی | واژه نامه اختصاصی | اخبار و اعلانات | اهداف و چشم انداز | نقشه سایت
ابتدای صفحه ابتدای صفحه

Journal Management System. Designed by sinaweb.

تهیه شده توسط تیم تیتز اس اس (titrss)

منبع/resource

Related Posts
  • پرداخت بیمه در دوران سربازی چگونه است؟
  • تجزیه عراق سیاست کشورهای غربی برای ایجاد ناامنی در خاورمیانه است
  • تعداد گالری‌های صنایع دستی افزایش می‌یابد/ ارائه تسهیلات حمایتی
  • کارنامه علمی داوطلبان آزمون سراسری ۹۶ منتشر شد
  • اگر سردار سلیمانی نبود بغداد به وسیله داعش سقوط می کرد
  • مراسم جشن شکوفه ها آغاز شد
  • حمید شاه آبادی معاون صدای رسانه ملی شد
  • انتقاد لاوروف از اظهارات ضد ایرانی ترامپ در مجمع عمومی سازمان ملل
  • اهمیت استراتژیک استان «الأنبار» عراق/ پیروزی جدید در راه است
  • کوچ سپرده های بانکی به بازارمسکن تا چندماه آینده/شوک قیمتی نداریم
  • لحن و رفتار ترامپ همه زمینه‌های مثبت را از بین می‌برد
  • مزاحمت‌های پیامکی متوقف نشد/اهمال در اجرای مصوبه شورای فضای مجازی
  • کدام سریال ها در محرم ۹۶ پخش می شوند؟ + تصاویر
  • وزارت اطلاعات سرویس‌های خارجی غیرعلمی را شناسایی می‌کند
  • آمانو در مقام خود ابقا شد
  • کشف تریاک از معده مسافر پرواز زاهدان – مشهد
  • تهدید مضحک ترامپ: از برجام خارج می‌شویم!
  • سیاست برجامی ترامپ؛ از خروجی تخیلی تا شرط و شروط برای ماندن + تصاویر
  • فهرست سخنرانان روز نخست مجمع عمومی سازمان ملل
  • از اولتیماتوم ترامپ به آمانو تا افزایش تنش در شبه جزیره کره
  • قانون شکنی در استقلال از نوع وتوی مصوبات/نخستین مدال جهانی والیبال ایران/جانشین اصلی منصوریان پس از برکناری
  • سه شهر ایران ثبت جهانی شدند
  • مرگ وحشتناک اپراتور بر اثر سقوط جرثقیل + فیلم
  • جنگ آمریکا و ایران تا چه حد محتمل است؟
  • تعداد بیکاران کشور به ۳میلیون و سه هزار نفر رسید
  • بازتاب هشدار رهبر معظم انقلاب به آمریکا درباره هرگونه حرکت اشتباه در قبال برجام
  • خون در خیابان‌های راخین جاری است/ مسلمانان میانمار روزهای سختی در پیش دارند
  • تیلرسون: در صورت کارساز نبودن تلاش‌های دیپلماتیک، اقدام نظامی تنها راه حل مقابله با کره شمالی است!
  • استراتژی جمهوری اسلامی تعامل گسترده با جهان است
  • فرمول ویژه نتانیاهو به ترامپ درباره لغو یا تغییر برجام
  • کاهش اختیارات شهردار تازه کار تهران
  • زنگنه نمی‌تواند پتروشیمی را به مجموعه‌ای ارزآور برای ایران تبدیل کند
  • تخلفات آمریکا در خصوص برجام
  • هیچ‌ مرجعی اجتهاد حسن خمینی را تأیید نکرده بود
  • دیدارهای دوستانه تیم ملی در ورزشگاه امام رضا(ع)
  • «دیرالزور»؛ نقطه ثقل رقابتی پیچیده در سوریه
  • برخی حرف‌های روحانی، صرفا برای رأی بود
  • واکنش سینماگر ایرانی به فاجعه کشتار مسلمانان در میانمار
  • تحریم‌های جدید آمریکا علیه ایران نشان‌دهنده زوال و نابودی قدرت این کشور است
  • «جلال طالبانی» درباره «مسعود بارزانی» چه گفته بود؟
  • دم با این اختلاس و حقوق‌های نجومی بالا می‌آورد
  • قاسمی حملات تروریستی در جنوب عراق را محکوم کرد
  • تکراری سلفی جنجالی «لیست امیدی»ها با کیک جشن تولد!
  • علی عسکری: ایران در قله جنگ فرهنگی قرار دارد
  • مناطق آزاد زیرمجموعه وزارت اقتصاد شد
  • ترامپ: ایران روح توافق هسته‌ای را نقض کرده
  • اولین محموله از کمک‌های بشردوستانه ایران برای مسلمانان میانمار
  • شهادت ۳ زائر ایرانی و زخمی شدن ۴ زائر دیگر در حمله تروریستی در عراق
  • ممنوعیت فروش هواپیما به ایران نقض برجام است
  • گفتگوی تلفنی سرلشکر باقری با رئیس ستاد ارتش ترکیه درباره همه‌پرسی استقلال کردستان عراق + جزئیات
  • پاسخ روابط عمومی وزارت امور خارجه به اظهارات پورمختار
  • ماموریت محرمانه سردار هور به دستور محسن رضایی
  • پسر بن لادن آماده رهبری القاعده می شود
  • متن پیام مهم بشار اسد رئیس جمهوری سوریه به رهبر معظم انقلاب
  • کره شمالی: آمریکا و ژاپن را به تلی از خاکستر و تاریکی تبدیل می‌کنیم
  • تور مجازی: میامی
  • با جوان ترین ورزشکار ایران در المپیک آشنا شوید
  • ایران در هر ساعت یک میلیون دلار از صنعت گردشگری درآمد کسب می کند
  • شروع صدور ویزای الکترونیک از امروز
  • تجربیات بی نظیر سفر قبل از سی سالگی
  • پارک ژوراسیک تهران را بشناسید
  • سرکنسول ترکیه:ایران ممنوعیت سفر به ترکیه را برداشته است
  • روزشمار: ۱۲ مرداد؛ درگذشت «مرشد ترابی» از نقال‌های برجسته تئاتر ایران
  • جزیره‌ ایستر کجاست؟
  • خانه ترمه ایران، میزبان دوست‌داران هنر هزار و یک رنگ پارسی
  • راهنمای سفر به کاستاریکا
  • پارک ملی سالوک؛ متنوع‌ ترین زیستگاه شمال شرق ایران
  • با شگفت انگیزترین تونل های جهان آشنا شوید
  • آخر هفته کجا بریم؟ از دریاچه اوان و کلکچال تا روستای فیلبند و دریاچه مارمیشو
  • سفرهای شگفت انگیز در جاده‌ های آمریکای جنوبی
  • اماکن گردشگری در روزهای شهادت تعطیل نمی شوند
  • با ۱۰ روستای پلکانی ایران آشنا شوید
  • آیا واقعا رشد صنعت گردشگری ایران مناسب است
  • روزشمار: ۱۳ مرداد؛ افتتاح فرودگاه بین‌‏ المللی «مهرآباد» در تهران
  • آشنایی با چند مقصد دیدنی در ویتنام
  • آشنایی با محتشم کاشانی، پدر مرثیه سرایی ایران
  • ترس و خشونت در ماجرای جادوگران سِیلِم
  • قلعه لمبسر؛ دژ پر رمز و راز سرزمین الموت
  • آن روی تاریک بازی «پوکمون گو» و مواجه شدن با اجساد و ارواح
  • معنی ضرب المثل فارسی؛ نرود میخ آهنین در سنگ
  • داعش ایتالیا را تهدید کرد؛ تشدید تدابیر امنیتی در ایتالیا
  • ورود هر گردشگر خارجی معادل فروش ۳۰ بشکه نفت سود دارد
  • ساخت یکی از عجیب ترین خطوط راه آهن جهان در اکوادور
  • پارک پلیس تهران را بشناسید
  • برگزاری مخفیانه تورهای ترکیه
  • میناکاری؛ هنر تزیین فلزات با مواد رنگین
  • مونووی؛ شهری که فقط یک نفر جمعیت دارد
  • عکاسباشی سری چهاردهم: طلوع طبیعت تا برگشته
  • چرا نباید به این شهرهای اروپایی سفر کنیم
  • سوغات فرانسه چیست؟
  • سفر به ترکیه همچنان ممنوع است
  • بهترین کشورهای جنوب شرقی آسیا برای سفر
  • مسجد جامع کاشان ، قدیمی ترین بنای تاریخی شهر
  • اطلاعاتی درباره افتتاحیه المپیک ریو
  • بهترین سرسره های آبی طبیعی در آمریکا
  • کلیسای نور، شاعرانه‌ ترین کلیسای جهان
  • معبد آب،‌ رمزآلود و بی نظیر میان نیلوفرهای آبی
  • روستای جواهر ده، جواهری در رامسر
  • نمایش صنایع دستی ایران در شانگهای
  • ضیافت کاشی ها در حرم رضوی