مضامین شعر الشکوى الذاتیه فی القرن الأول الـهجری

صفحه اصلی
مرور
شماره جاری
بر اساس شماره‌های نشریه
بر اساس نویسندگان
بر اساس موضوعات
نمایه نویسندگان
نمایه کلیدواژه ها
اطلاعات نشریه
درباره نشریه
اهداف و چشم انداز
اعضای هیات تحریریه
اصول اخلاقی انتشار مقاله
بانک ها و نمایه نامه ها
پیوندهای مفید
پرسش‌های متداول
فرایند پذیرش مقالات
اخبار و اعلانات
راهنمای نویسندگان
ارسال مقاله
داوران
تماس با ما

ورود به سامانه ▼
ورود به سامانه
ثبت نام در سامانه
ENGLISH
صفحه اصلی فهرست مقالات مشخصات مقاله
ذخیره رکوردها |نسخه قابل چاپ | توصیه به دوستان | ارجاع به این مقاله ارجاع به مقاله
|اشتراک گذاری اشتراک گذاری
ادب عرب
مقالات آماده انتشار
شماره جاری
شماره‌های پیشین نشریه
دوره دوره ۸ (۱۳۹۵)
دوره دوره ۷ (۱۳۹۴)
دوره دوره ۶ (۱۳۹۳)
شماره شماره ۲
پاییز و زمستان ۱۳۹۳، صفحه ۱-۳۴۲
شماره شماره ۱
بهار و تابستان ۱۳۹۳، صفحه ۱-۲۹۳
دوره دوره ۵ (۱۳۹۲)
دوره دوره ۴ (۱۳۹۱)
دوره دوره ۳ (۱۳۹۰)
دوره دوره ۱ (۱۳۸۸)
مضامین شعر الشکوى الذاتیه فی القرن الأول الـهجری
مقاله ۹، دوره ۶، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۳، صفحه ۱۷۱-۱۹۲ XML اصل مقاله (۲۹۳ K)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
نویسندگان
غلامعباس رضایی هفتادر ۱؛ شرافت کریـمی۲
۱أستاذ مشارک بـجامعه طهران
۲أستاذه مساعده بـجامعه کردستان
چکیده
شعر الشکوى تعبیر ذاتی عن هموم الإنسان الناتجه عما یعرض له من مشاکل الـحیاه الـخاصه والعامه. فهذا الشعر یمثل بدایه خروج الإنسان إلى الـمواجهه الـحقیقیه مع الـجوانب السلبیه فی الـحیاه، حین لا یملک أمامه إلا رفع الصوت بالشکوى لتخفیف همومه وتصویر واقع حیاته ومعاناته النفسیه. الشکوى غرض قدیم فی الشعر العربی؛ فالـموت والدّهر والـحب والفراق والسجن والشیخوخه والـمرض والذنب ومصائب الـحیاه تعتبر من أهم بواعث الشکوى الذاتیه فی القرن الأول للهجره. ظلّ شعر الشکوى الذاتیه فی هذا القرن امتداداً لما کان سائدا فی شعر العصر الـجاهلی من حیث الوزن والبناء والصور الشعریه، لکنه عندما أشرق الإسلام تغیرت جوانب کثیره من الـحیاه، وأثّر هذا الأمر علی وجهه نظر الناس فیها؛ فقلّتِ الشکوى من الفقر والـموت وما یشعر به الإنسان من مشاکل الـحیاه، وصارت آلامها أخف وطأه مما کان یشعر به الشاعر الـجاهلی. وکذلک کثرت الشکوى من فراق الأبناء والأقارب الذین هاجروا إلی البلدان الـمختلفه لنشر الإسلام فی الأقطار الـمحاذیه. ففی شعر الشکوى فی القرن الأول الهجری تتشابه الأسالیب، وتتداخل فیها الـمعانی والتجارب الذاتیه، بینما تختلف الصور الفنیه من شاعر إلی آخر. إنّ شعر الشکوى یأتی تارهً فی قصائد مستقله، وتارهً أخری یأتی ضمن الأغراض الشعریه الأخرى، وعلی أی حال فهو یمثل غرضاً شعریاً مستقلاً من حیث الـمعنی والصور الفنیه؛ وهو لا یقلّ فی جودته، من حیث الـمعنى والتفنّن فی الأسالیب واستعمال أدوات اللغه، عن أی غرض شعری آخر.
کلیدواژه ها
الشعر العربی؛ الشکوى الذاتیه؛ القرن الأول الهجری
اصل مقاله
الـمقدمه
تدور ماده «شَکو» حول دلالات متعدده، لکنها لا تبتعد عن معناها الأساسی، فأصل «الشَّکو» هو فتح الشَّکوَه وإظهار ما فیها، وهی سقاء صغیر، فاستخدامها فی هذا الـمعنی من باب الاستعاره؛ کقولهم «بثثتُ له ما فی وعائی، ونفضتُ له ما فی جرابی؛ إذا أظهرت له ما فی قلبک.» (الزبیدی والأزدی:ماده شکا) تدور دلاله الشکو والاشتکاء والشکوى والشکاء والشکاه حول الـحزن والـمرض والتوجع من شیء تنوء به النفس الإنسانیه. فقال الله تعالی: ﴿أشکو بثِّی وحُزنی إلی اللهِ وأعلمُ مِن اللهِ ما لاتَعلَمون﴾. (یوسف:۸۶) وأما مفهوم الشکوى فی الأدب فلم نعثر على حدٍّ له متفقٍ علیه فی کتب الـمصطلحات، نحو: «التعریفات» للجرجانی(ت:۸۱۶هـ.ق)، و«کشاف اصطلاحات الفنون» للتهانوی (ت:۱۱۵۸هـ.ق)، وبعض الـمعاجم الـحدیثه، مثل الـمعاجم الأدبیه والـمصطلحات العربیه فی اللغه والأدب. ومن الـممکن أن نحدّد مفهوم الشکوى من خلال دلالتها فی الـمعاجم اللغویه أولاً وفی الشعر ثانیاً لنعطی تعریفاً یناسب السیاق الأدبی فی ضوء النصوص الشعریه.
إن الشکوى تعنی التوجع من شیء تنوء به النفس کالـمرض، والشیخوخه، والـموت، والدهر، والـحرب، والـخیانه، والغدر، والظلم، والکذب، والفقر، والدَّین، وغیرها من الـمظاهر والـحالات التی قد تعرض للشخص وتکدر علیه صفو الـحیاه، فیشعر إزاءها بالهموم وشده الیأس؛ فینفجر شکواه ویصور مصائبه للآخرین. فهذا التعریف یقوم على أساس وجود شاک ومشکو ومشکو إلیه وموضوع الشکوى ثم هدف الشکوى وغایتها. وحینما تعد الشکوى حاجه نفسیه عند الشاعر فی حیاته الـخاصه وعن طریقها تخِفّ آلامُه التی لم یعد فی وسعه أن یتحملها ویصبر علیها، تُعْرَف بالشکوى الذاتیه، وعندما تکون الشکوى من الـمجتمع و تتعلّق بالـحیاه الاجتماعیه، تسمّی بالشکوى الاجتماعیه، وحینما تکون ولیده الـمشاکل السیاسیه وقضایاها ومصادر السلطه، یُطْلق علیها بالشکوى السیاسیه. (البستانی، ۱۹۸۷: ۲۵) وفقد التحمت الشکوى الذاتیه فی کثیر من الأحیان بالشکوى الاجتماعیه، وهناک وجوه دقیقه تفرق بینهما، فیجب أن لا نعدمها فی النصوص الشعریه التی ندرسها.
فعلى التعریف السابق یتضح لنا أن الشکوى غرض قدیم فی الشعر العربی؛ منذ أخذ الإنسان یعبر عن ذاته مفصحاً عن حاجاته، ومنذ أن أصبح یحس بوجوده فی مجتمعه مؤمناً بالـجماعه ومرتبطاً بمن حوله من أبناء جنسه، یتحدى معهم الصعاب، ویواجه مشاکل عصره؛ فمنذ ذلک الـحین بدأ الإنسان یشکو ویصور همومه ومعاناته للآخرین، فیناجی ذاته، ویبث آلامه، وربما اتسع مستوی هذه الشکوی، بحیث ینطق باسم مجتمعه مجسداً قضایاه، مهما کانت وعمق تأثیرها. فشعر الشکوى یمتاز عن غیره من الأغراض الشعریه بأنه یعالـج قضایا کثیره وموضوعات متنوعه، ورغم أنه شعر ذاتی فی قسم کبیر منه، فإنّه یحتوی علی مشاهد اجتماعیه وسیاسیه وعناصر عقلیه ومعانٍ إنسانیه بعیداً عن الـمجامله وتجاوز الـحقیقه.
فالشعر من أقدر الأدوات علی تجسید معاناه الإنسان ورسم الأبعاد الـحقیقیه لظروفه الذاتیه والاجتماعیه والسیاسیه والسعی لإیجاد الـحلول الـمناسبه. فالشاعر بمواهبه الفکریه والعاطفیه والعقلیه یسجل کثیراً من الأحداث التی تجری فی حیاته الشخصیه والوقائع التی تدور فی حیاته الإجتماعیه. «هو ینشد أناشیده الذاتیه وآماله وآلامه آالتی یبرهن بها على أن وجوده جزء من مجتمعه؛ فهو لا یمکن أن یکون بمعزل عنه.» (ویلیک ووارین، ۱۹۸۷: ۹۸) فشعر الشکوى من هذا الـمنطلق یـمثل ثوره النفس وبدایه خروج الإنسان إلى مواجهه الـحقیقه مع الـجوانب السلبیه والـخاصه والعامه.
وقد قسّم النقّاد الشعرَ العربی إلی أغراض متعدده، وسجلوها فی مؤلّفاتهم؛ فأبو تمام فی کتابه «الـحماسه»؛ جعل الشعر العربی فی عشره أغراض، وقُدامه بن جعفر فی «نقد الشعر» جعل أغراض الشعر سته، وأبو هلال العسکری فی «دیوان الـمعانی» جعلها خمسه، وابن رشیق القیروانی فی «العمده» جعل مواضیع الشعر فی تسعه أبواب، ومن نقاد العصر الـحدیث وهو یحیى الـجبوری قصره فی سته أبواب (الـجبوری، ۱۹۸۹: ۲۷۹-۴۱۷)؛ مع هذا لم یُدرج أی منهم غرض الشکوى ضمن تقسیم الأغراض الشعریه کفنٍّ شعری مستقل ذی میزات خاصه. ولکن غرض الشکوى، وإن لم یعرف کغرض مستقل، یـمثل باباً واسعا فی الشعر العربی منذ القدیم حتی الآن، ولا یقلّ أهمیهً عن الأغراض الشعریه الأخرى، ویمتاز بالصدق والواقعیه وعمق الـمعاناه، ویشمل عناصر عقلیه ومعان إنسانیه ومشاهد اجتماعیه وسیاسیه فضلا عن الـجوانب الذاتیه للشاعر. ومن أبرز الدراسات التی عالـجت شعر الشکوى بحث أعدّته بتول حمدی البستانی فی «ظاهره الشکوى فی شعر هذیل فی الـجاهلیه وصدر الإسلام» فی رسالتها الـجامعیه للحصول على درجه الـماجستیر من کلیه الآداب بجامعه الـموصل، وأیضا یمکن أن نشیر إلى کتابی «الشعراء الکتّاب فی العراق فی القرن الثالث الهجری» لحسین صبیح العلاق، و«الشعر والشعراء فی البصره فی القرن الثالث الهجری» لأحمد جاسم النجدی؛ حیث عرضا موضوع الشکوى فی مباحث صغیره ضمن بحثهما الکلی.
وفی هذا الـمقال ندرس شعر الشکوى الذاتیه وبواعثها فی القرن الأول الهجری من خلال أشعار منتخبه من شعراء هذا القرن والـمعاجم الشعریه دراسه تحلیلیه، ونکتفی ببعض الأمثله للشکوى باعتبارها تعبیراً ذاتیاً عن خلجات النفوس فیما تفصح به من مشکلات الـحیاه الـخاصه أو العامه، وعندما تشتد وتتعقد، فیعجز الإنسان عن ملاحقتها والتحکم فیما تجره علیه من آلام نفسیه. فعندئذ ینـزع إلی ذاته فی مناجاه بعیده من الکذب والـمداهنه حتى تفیض على لسان صاحبها شعراً.
بواعث الشکوی الذاتیه فی القرن الأول الهجری
۱. الـموت والدهر
عندما جاء الإسلام أخرج الله البشریه من دیجور الظلام إلی نور الـحق والهدایه، فاستحدثت أمور جدیدهٌ فی حیاه الناس، وتلاشت أمور أخرى، وقد ترکت هذه الأمور تأثیرها فی الشعر ومضامینه؛ على سبیل الـمثال قلّت ظاهره الشکوى من الفقر فی شعر القرن الأول الهجری إلا عند بعض الشعراء الذین احترفوا مهنه السؤال منذ الـجاهلیه؛ والسبب هو أنّه فی صدر الإسلام انتشر العدل والـمساواه بین الناس، إذ حرم الإسلام الظلم، وشجّع الـمسلمین علی مساعده الفقراء، وفرض على الـمسلمین الزکاه والـخمس؛ فأصبحت شکوی الشاعر موجهه إلى الله سبحانه، فیتوکل علیه، ویفوّض أمره إلیه. ففی ضوء هذا التحوّل أصبح ما یشعر به الإنسان من مشاکل الـحیاه وآلامها أخف وطأه مما کان یشعر به الشاعر الـجاهلی الذی کان یشکو دون ملجأ یلوذ به أو مجیب یجیب دعواه؛ فمن هنا اختلفت الرؤیه عند الشاعر الـمسلم، وتضاءلت أمامه تلک التصورات الـمخیفه للموت والزمن، وأیقن أنّ الدنیا سبیل للآخره، وحوادثها لا تهزّ کیانه إذا اعتصم بالله. (النجدی، ۱۹۷۲: ۱۹۰) فاتجه فی شکواه مما یعرض له فی حیاته من نوائب الدهر إلى الله الذی یری ما حل بالإنسان من الـمصائب، وبیده کشف الضر والبلوى.
ففی کل عصر یوجد من یشکو من الزمان وتقلّباته فیما أصابه من مکروه، وما اختلفت صور الشعراء فیما یتعلق بشکواهم من الزمان عما کان فی الـجاهلیه؛ علی سبیل الـمثال یعتقد الشاعر بأن للدهر قدره على فنائه، وفی نظره أصبح خلیلاً صفیّاً للأخس من الناس، بینما قلّ حظُّ الشریف وسُدّت فی وجهه طرق العیش؛ ومن هنا اتخذ الشعراء من الزمان رمزاً للتعبیر عن آلامهم وأشجانهم، بینما تتوارى خلف هذا الـمصطلح أسباب أخرى سیاسیه واجتماعیه أو قبلیه.
فأمیه بن أبی عائذ (ت ۷۵هـ.ق) یقلق من الهموم، فیضعف أمامها، ویبوح بشکوى یتوجه فیها إلى الله أن یعینه على تحملها، فیقول:
إلى اللهِ أشکو الّذی نابَنی
هُوَ الـمستعانُ على ما أتَى

لهُ الـحمدُ والشکرُ فی کلِّ حالِ
مِن النّائباتِ بِعانٍ وعالِ[۱] (السکّری، د.ت: ۲/۴۹۵)
کما فی قول شاعر الـخوارج عُبیده بن هلال الیَشکری (ت۷۷هـ.ق):
وَ مازالتِ الأقدارُ حتى قَذَفْنَنی
إلی اللهِ أشکو لا إلى النّاس أشتَکی

بِقُومِسَ بینَ الفَرَّجانِ وَ صُول
بِقُومِسَ إذ فیها الشُراهُ حلول[۲] (معروف، ۱۹۸۳: ۹۹)
إن النفوس قد صفت فی ظل الإسلام، فتغیرت نظره الشاعر للزمن، ولم یعد یجزع من الـموت، حیث رأى فیه قَدَراً مُحتّماً من الله تعالى یحلّ بساحه الإنسان فی الأجل الذی قدّره سبحانه؛ کما یقول تعالى ﴿و ما کانَ لِنفسٍ أن تَموتَ إلَّا بِإذنِ اللهِ کتاباً مُؤَجَّلاً﴾. (آل عمران: ۱۴۵)
الـخنساء صورت لنا الناحیتین معاً؛ فقد ملأت الدنیا بالبکاء على أخویها عندما قُتلا فی الـجاهلیه وتقول:
یا عینُ جُودی بالدُّموعِ الغِزارْ
وَلْتَبکهِ الـخیلُ إذا غُودِرَتْ

وابکی على أَروعِ حامی الذِّمارْ
بِساحهِ الـموتِ غَداهَ العِثارْ[۳] (الـخنساء، ۱۴۲۲: ۶۴)
فلما أسلمت علمت حتمیه القضاء والقدر، واعتقدت بأن هذه الـحیاه ما هی إلا سیبل للآخره الباقیه. وهذا جعلها تدفع أبناءها الأربعه إلی الـجهاد، ولانرى حافزاً وراء هذه التضحیه النادره إلا قوه الإیمان الذی غیر نظرتها للحیاه، کما تقول:
اللهُ أَیَّدَ عُمراناً وطَهَّرَهُ
یدعُوهُ سِرَّاً وإعلاناً لِیَرْزُقَهُ

وکانَ عُمرانُ یدعُو اللهَ فی السَّحَرِ
شهادَهً بِیدَی مِلحادَهٍ غَدِرِ[۴] (الـمصدر نفسه: ۱۴۸)
فتغلّبت علی عاطفه الأمومه عندما قُتل أبناؤها، فلم تشکُ، ولم تبک، بل حمدت الله، وتضاءلت عندها التصورات الـمخیفه للموت.(حفنی، ۱۹۸۷: ۲۰۹) ومع هذا إننا لا ننکر أن الشکوی من الدهر والهموم لا یمکن أن نحدها بزمن دون آخر. فهی موجوده فی التاریخ بکمیات متغیره، ونجدها فی أی زمان ومکان مما یخرجها عن خصوصیاتها إلى نطاق إنسانی واسع، کغیرها من مظاهر الشکوى الأخری؛ کالشکوى من الشیب، ورحیل الشباب، وآلام الشیخوخه، والفقر، والفراق، والغربه، والعشق، وغیرها. ویمکن أن یرتبط هذا الأمر بتقلید شعراء القرون الثلاثه الأولی لأسلافهم فی الـجاهلیه حتی غدت هذه التقالید الأدبیه من الـموروثات اللغویه، بالرغم من تغیّر الفکر والإتجاه. ولکنها ربما أخذت طابعاً آخر، فلم یعد الشعراء فی کثیر من الأحیان یتصورون أنّ الدهر هو القوه الـمدبره والـمتصرفه فی تقدیر الأمور، وإن بقی بعض من الرواسب الـمتعلقه بهذه القضیه، فإن الصور الشعریه قد تختلف تبعاً لقاموس الشاعر اللغوی، وما اکتسبه من معطیات الثقافه الـجدیده التی استجدت علی الـحیاه بعد ظهور الإسلام.
بعض شعراء الشکوى لم یستطیعوا التخلص من عقده الدهر فی شکواهم؛ ومن جمله هؤلاء أبو ذؤیب الهذلی (ت۲۷ هـ.ق) الذی یصوّر ألـمه وحزنه البالغ بعد فقدان أبنائه وهو فی أمسِّ الـحاجه إلیهم، فینشد قصیدته العینیه:
أَودَى بنىَّ وأعقَبُونی حَسرهً
و الدَّهرُ لا یبقَى على حَدثانِهِ

بعدَ الرُّقادِ وعبرهً لا تُقلِعُ
جَونُ السَّراهِ لهُ جدائدُ أربعُ[۵] (السکّری:۱/ ۶و۱۱)
ویبین فی النهایه استسلامه لسلطان الـمنیه مع حرصه على أن یبذل کل ما یستطیع للحیلوله دون وفاه أبنائه، فیقول:
وَ لَقَد حَرصتُ بِأن اُدافِعَ عنهُم
و إذا الـمنیهُ أنشَبَت أظفارَها
فإذا الـمنیهُ أقبَلَت لا تُدفَعُ
ألفیتَ کلَّ تَمیمهٍ لا تَنفَعُ[۶] (الـمصدر نفسه:۱/۸)
ومع أن هذه القصیده تدخل فی باب الرثاء، إلا أنها تُصور لنا الـجانب النفسی الـحزین للشاعر من خلال شکواه التی تبدو فی ثنایا القصیده.
۲. الـحب والفراق
الشکوى من الفراق ظاهره قدیمه فی الشعر العربی، وهی مستمره طالـما نبض قلب الإنسان بالـحب، وهفا إلى أبناء جنسه ووطنه. الشکوى الذاتیه تترجم للقلوب الـجریحه؛ فنحسّ زفرات حاره من صدور متألّمه، وأوضح ما تکون هذه الزفرات عند شعراء الغزل العذری الذین اکتووا بلهیب الـحب. فهموم هؤلاء الشعراء فی جزء کبیر منها، صادقه تنمّ عن عاطفه قویه.(هلال، ۱۹۷۶: ۱۷) وهنا لانرید أن نتحدث عن الغزل إنما نبحث الشکوی لدی شعراء الغزل، حیث استأثرت الـمرأه بکثیر من مناجاتهم النفسیه، وکانت بصدها وإعراضها سبباً لکثیر من الهموم والأحزان التی اشتکی منها الشعراء. وقد جاء الإسلام وصانها من الابتذال والتبرّج، ونظّم علاقات الـمرأه مع الرجال، وأصبح الوصال إلیها مقیّداً بحدود الشرع، وصار التکافؤ فی الدین والنسب شرطاً للزواج؛ مما جعل بعض الشعراء یکفّ عن ذکر ما یحرّمه الشرع عن حبیبته. والـحقّ أن شعراء الغزل قد تناسوا ما یفرض علی الفتی فی الـمجتمع الاسلامی من أحکام، وقد کانت هناک قصائد تمثل البیئتین الإسلامیه والبدویه. یقول کثیر عزه (ت ۱۰۵هـ.ق) شاکیا من إعراض الـحبیبه:
کأَنّی أُنادِی صَخرهً حینَ أعرَضَتْ و کنّا سَلَکنا فی صَعودٍ مِنَ الهَوَى

مِنَ الصُمّ لَو تَمشِی بِها العُصْمُ زَلَّت
فَلَمّا تَوَافَینا ثبتتُّ وَزلَّتِ[۷] (کثیر عزه، ۱۹۸۹: ۹۷)
و مجنون لیلى (ت۶۸هـ.ق) یشکو من إخلاف محبوبته لوعودها ویقول:
وَ أنتِ الَّتی کلَّفْتِنی دَلـجَ السُّرَى
وَ أنتِ الَّتی أخلَفْتِنی ما وَعَدتِنی

وَجُونُ القَطَا بِالـجِهلتینِ جُثُومُ
وأشـمَتِّ بی مَن کانَ فِیک یلومُ[۸] (مجنون‌لیلى،۱۹۸۰: ۱۹۲)
وهو یبکی لتثار شجونه حینما یجد فی مظاهر الـحزن التی تهیج العاطفه لذه، ویخال نفسه أخا­ کل ذی شکوى من الطیر ویقول:
ألَا یا حَمامَ الأیک أجریتَ مدمَعی
و أضرَمتَ نیرَاناً بِقَلبِی وإنَّنی
أتندبُ إلفاً قَد أذابَک بُعدُه؟!

و قَد ساحَ فَوقَ الوَجنَتَینِ غَزیرُها
اُکابِدُ أهوَالاً طَویلٌ قَصِیرُها
وَتَذرِیدُموعاًقدیسیلُ غزیرُها؟![۹] (الـمصدر نفسه: ۲۴۷)
وقد وقف الـمجتمع فی وجه هؤلاء الشعراء، ولم یمکنهم من تحقیق ما یصبون إلیه، فلجّ بهم الهوى وغرقوا فی بحره الـمائج، وبکوا کثیراً، واشتکوا أکثر لما وضعه الـمجتمع فی طریقهم من عقبات، وکانت شکواهم تکشف عن تلک الـمتاعب الـمعنویه وتصوِّر ضعفهم تجاه ما أصابهم من الـحرمان.
جمیل بن معمر(ت۸۲ هـ.ق) یشکو حبیبته، ویتوسل إلیها، لتجود له بالوصال، وذلک فی أسلوب ینم عن الضعف لما ینوء به من الوجد واللوعه.
و أنتِ الَّتی إن شِئتِ کَدَّرتِ عِیشَتی
و أنتِ الَّتی ما مِن صَدیقٍ ولا عِدَا

و إن شِئتِ بعدَ اللهِ أنعَمتِ بالیا
یرَی نِضوَ ما أبقَیتِ إلّا رثَى لِیا[۱۰] (جمیل بثینه، ۱۹۹۰: ۲۲۰)
وأبو صخر الهذلی(ت۸۰ هـ.ق) یصف لوعته تجاه الـحبیبه التی حرم منها، ویشکو ویتمنى أن یستمر حبه لها حتى یلقاها یوم الـحشر، وهو لازال على عشقه الـمکین، فیقول:
لَقد ترکَتْنِی أغْبِطُ الوحشَ أن أرَی
فَیا هَجرَ لَیلى قد بَلَغتَ بِی الـمدَی

ألیفَینِ مِنها لا یروعُهما الزَّجْرُ
وَزِدتَ علىمَالمیکنبَلَغَالهِجرُ[۱۱] (السکّری: ۲/۹۵۶-۹۵۷)
إن الشکوی لدی شعراء الغزل متشابهه، فکلهم قانع من صاحبته بأقلّ ما یمکن، وکلهم ثابت علی حبّه مهما تعرّض له من الـمشاکل والهجر والـحرمان وخلف العهود.
فهذه التجارب التی نجدها فی شکواهم من ألـم الوجد وعنفوان الـحب قد احتوت جوهراً إنسانیاً لدیهم بکل جوانبها، فی عمقها وشدتها؛ فأصبحوا قادرین علی التأثیر والإیحاء. فلذلک کانوا فی شکواهم یتشابهون من هذا الـجانب، ویتفاوتون من حیث الصور والـمشاعر والانفعال بالألم؛ الأمر الذی یجعل الباحث أمام أسالیب واحده تتشابه وتتداخل فیها الـمعانی والتجارب الذاتیه، بینما تختلف الصور الفنیه من شاعر لآخر. فانتخبنا الشواهد فی هذا النوع من الشکوی من شعراء الغزل العفیف الذی یمثل العشق الصادق دون الشکوی الذاتیه عند شعراء الغزل الـحضری الذی تبدو الصوره الفنیه فیه مادیه ووراءها لذه حسیه، کما هو الـحال عند عمر بن أبی ربیعه (ت۹۳هـ.ق).
۳. الشیخوخه
الشیخوخه من أهم بواعث الشکوی الذاتیه فی کل عصر، إذ هی ظاهره مشترکه لها جوانب نفسیه واجتماعیه. فالشاعر یری فی الشیب تحولاً فی نمط حیاته؛ فیبکی الشباب العازب، ویستاء من هذا الشیب الذی حلّ به. ولاشک أن بکاء الشباب الذاهب والاستیاء من الشیب القادم ظاهرهٌ إنسانیه تتصل بالنفس فی أدقّ خصائصها، عندما یسأم الأهل من الکبیر، ویرونه شخصا عاجزا لا فائده من بقائه وینبذونه؛ فلا یشترک معهم فی أمر. هکذا تأخذ الشکوی طابعاً اجتماعیاً وتبرز علی صعید البنیه الاجتماعیه من الـجانب النفسی؛ حیث للشخص الکبیر همومه ومعاناته الذاتیه، وهنا یهمنا هذا الـجانب فی الشکوی الذاتیه.
فالشکوی من الشیخوخه تعبیر عن عواطف الشعراء الـمعمرین الذین أضناهم الکبر؛ فیشکون ویعرضون شکواهم فی ذله وانکسار طلباً للرحمه والعطف. فشعراء القرن الأول الهجری کغیرهم قد هالهم منظر الشیب، ورأوا فیه نذیر ضعف؛ فاشتکوا وبکوا ونعوا شبابهم بشعر ذاتی مؤثر، حیث وقفوا علی أطلال الشباب الدارسه متحسرین باکین معدّدین جوانبه الـمحموده وسماته التی جعلته قریباً لدی النفس الإنسانیه. تتراکم هموم الشاعر حینما یلتفت إلى ذاته؛ فإذا به مکبّل بقیود الشیخوخه، یعانی أوجاعها وأسقامها الـحسیه والـمعنویه فلا یملک سوى إطلاق صیحات التشکی، یبوح من خلالها بهمومه، ویبث معاناته، کما یتضح من مسکین الدارمی (ت۸۹ هـ.ق) فی شکواه من الشیب، حیث یقول:
سَلبَ الشَّبابُ رداءَهُ عَنـ
و لَقد یحلُّ علیَّ حُلَّـ
فَانظُر إلى شَعری تَبیـّ

نِّـی وأتـبـعَـهُ إزارُه
ـتَهُ فیعجبُنی فخارُه
ـنَ کیفَ قدفَعَلَتْدیارُه[۱۲] (مسکین الدارمی، د.ت: ۳۶-۳۷)
فالشاعر یندب شبابه الـمنصرم، ویصوّر نفسه قد جرد من الـجمال والنضره بحلول الـمشیب، فبدا شعره أبیض، وسیطر الضعف علیه؛ فجاءت عباراته ذوب نفسه وفیض حسه الـحزین. وحشد فی هذه الأبیات مشاعره الـمحترقه لفقد شبابه من خلال عباراته الـموحیه التی تکمن فی هذا الکم من الأفعال الـمرتبطه بالزمن.
وأمّا الأحوص الأنصاری (ت۱۰۵ هـ.ق) فیذرف الدموع الغزیره علی الشباب الذی رحل، وتمتلِئ نفسه بمشاعر القلق والأسى فی غمره ذهاب الشباب ودنو الـمشیب؛ فیفصح عن أساه فی شکوى مؤلمه قائلا:
نَزَلَ الـمشیبُ فَما لَهُ تَحویلٌ
و لَقد أَرانِی والشَّبابُ یقُودُنِی
فالیومَ وَدَّعَنِی الشَّبابُ کأنَّنی

و مَضَى الشَّبابُ فَما إلیهِ سَبیلُ
وَ رِداؤُهُ حَسَنٌ علیَّ جمیلُ
سَیفٌ تَقادَمَ عَهدُهُ مَفلُولُ[۱۳] (الأحوص،۱۳۹۰ :۱۷۵)
هذه العبارات تجلو لنا حسرته الشدیده وما یعتریه من حزن وإحساس عمیق بالیأس من عوده الشباب ودنوِّ الـمشیب، وهو شعور قد یشترک فیه کل من فقد الشباب، وتقمص الـمشیب فی کل زمان ومکان. ولا شک أن غروب الشباب یرتبط فی وعی الشاعر بأمور نفسیه انطوت علیها جوانحه تجاه هذه الفتره العزیزه علی النفس التی ولّت وأخذت تحل محلها أمور أخری، ربما بدت بغیضه إلى النفس؛ فتضطرم نفسه بالأسى والـحزن، حینما یودع الشباب، ویستقبل الـمشیب الذی یرتبط عاده بکثره الأسقام والأوجاع، وإعراض الغوانی عنه، ونشوز الزوجات منه، وسأم الأهل والأصحاب، وتنکر العشیره له التبعات الأخری الناتجه منها.

۴. السجن
یعد السجن من بواعث الشکوی عند شعراء القرن الأول، حیث تعرض کثیر منهم للسَجن؛ فکان من أقوی البواعث لشعر الشکوی. الـمسجون یخیّم علیه القلق، وتتدافع فی أعماقه الهموم، ویستشرف إلی الـحریه. إذن نتناول الـجانب الوجدانی لشعر الشکوی من السجن لارتباطه بذات الشاعر ودواخله، لأن الشکوی الذاتیه عند الشعراء الذین تجرعوا مرارته تعبر تعبیرا صادقاً عن الـمعاناه النفسیه لدیهم؛ إذ الباعث الأساسی لقصائد الشکوی من السجن هو الهموم والآلام التی یعانیها السجین، وهی تشترک جمیعا فی الـمنشأ النفسی والانفعال الوجدانی. الشاعر یعانی من الظلم خلف قُضبان السجن، ویتعرض لأقسی العقوبات، ویهان بین الناس، عندئذٍ یرجع إلی ذاته لیغنی لنفسه أعذب الکلام الذی یقطر ألـماً وحسره.
لیزید بن الـمفرِّغ الـحمیری قصیده لامیه أنشدها تحت وطأه الظلم، حینما یئس من حلفائه الذین ترکوه وهو یتجرع کؤوس التعذیب من آل زیاد. هذه القصیده تحتوی علی عبارات الأسى والـحزن، حینما یغوض فی غرض الشکوی والأنین من وضعه الـمؤلم.
أیها الـمالک الـمُرَهِّبُ بالقَتـ
قَد تَعدَّیتَ فی القِصَاصِ وأَدرَک
وأطَلتُم مَعَ العُقُوبهِ سِجنی

ـلِ بَلغتَ النَّکالَ کلَّ النَّکالِ
تَ ذُحـولاً لِمعـشَرٍ أقتالِ
فَکم السِّجنَ أو مَتى إرسالی[۱۴] (أبوصالـح، ۱۳۹۵: ۱۸۷)
ومن أجمل قصائد الشکوی من السجن التی تصور الـجانب النفسی الـحزین لهذا الشاعر، تلک التی یشیر فیها إلی بیع غلامه «بُرد» وجاریته «الأراکه»، إذ باعهما علیه عَبَّاد بن زیاد، ولهما عنده مکانه، فازداد هماً إلی همومه:
شَریتَ بُرداً ولَو مُلِّکْتَ صَفقَتَهُ
یا بُردُ ما مَسَّنا دَهرٌ أَضَرَّ بِنا
أمَّا الأراک فَکانَت مِن مَحارمِنَا
کانَت لَنا جَنَّهً کنَّا نَعیشُ بِها

لـما تَطَلبَّتَ فِی بَیعٍ لَهُ رَشَدَا
مِن قَبلِ هَذا ولا بِعنا لَهُ وَلَدَا
نَغْنَى بِها إِن خَشِینَا الأَزلَ والنَّکدا
عیشاً لذیذاً وکانت جَنهً رَغدَا[۱۵] (الـمصدر نفسه:۹۶)
فهناک شعراء دخلوا السجن، وقالوا أرقّ الکلام الذی یصور دواخل أنفسهم الـحزینه. أحدهم جحدر بن معاویه العکلی (ت۱۰۰هـ.ق)، وهو کان لصَّا، فأخذه الـحجاج، وسجنه، فصور حالته النفسیه، وهو بعید عن أهله وقد تملکه الـخوف، فأنشد شجونه التی یتوق فیها إلی الـحریه ویقول:
تَأوَّبَنی فَبِتُّ لَها کنیعاً
هِیَ العُوّادُ لا عُوّادُ قَومی

هُمومٌ ما تُفارِقُنی حَوَانی
أَطَلنَ عیادَتی فی ذا الـمَکانِ[۱۶] (القالی، ۱۹۲۵: ۱/۲۸۱)
«إن الـمسجون ینوء بحشد هائل من الـمشاعر والأحاسیس الـمضطربه، یلفه ضنک وبؤس لما فی السجن من مهانه تمحق الکرامه، وتفقد الـمرء قدره الإنسانی.» (الـمقدسی،۱۳۲۴: ۱۲۰) فالـمسجون یتوق إلی الـحریه التی ینشدها کل إنسان، ومن هنا یأتی الـجانب النفسی فی الشکوی من السجن، حیث یصوّر الشاعر خلالها أفکاره وهمومه وما یخطر بباله من الأمنیات. ولظلمات السجن نصیب فی إذکاء الهموم، وذلک ناتج عن اعتقاده بأنه اقترف ذنوبا وخطایا، وعلیه أن یحاسب نفسه، ویتجرد من صبوات الشباب، فیزدجر عن التمادی فی الغوایه، وهذه الظاهره جدیده فی الشعر العربی خلال القرن الأول. وقد وجدنا الفرزدق (ت۱۱۰هـ.ق) بما عرف عنه من الصلابه، یضعف أمام ذنوبه، وتتضاءل نفسه الشامخه عند الـخوف من الله وعقابه، ویقول شاکیا نادما علی ما فرط منه:
لَقد خابَ مِن أولادِ دارمَ مَن مَشَى
إذا جاءَنِی یومَ القِیامَهِ قَائدٌ
أخافُ وَرَاءَ القبرِ إن لم یُعافنِی
إذا شَرِبُوا فیها الصَّدیدَ رأیتهُم

إلی النَّارِ مَشدودَ الـخِناقَهِ أزرَقَا
عَنیفٌ وسوَّاقٌ یسوقُ الفَرَزدَقَا
أشَدّ مِن القَبرِ التهاباً وأضیقَا
یذُوبُونَ مِن حَرِّ الصَّدیدِ تَمَزُّقَا[۱۷] (الفرزدق، ۱۴۲۰: ۲/۳۹)
هذه الظاهره تکثر عند الشعراء الـخوارج فی القرن الأول للهجره؛ حیث یشکون من خوف الذنوب ومن تقصیرهم فی الـجهاد والعباده، وینعون علی أنفسهم ذلک، کما یقول مالک الـمزموم:
ألـم یأنِ لِی یا قلبُ أن أترُک الصِّبا
وَ ما عُذرُ مَن یعمَى وقَد شَابَ رأسُهُ
و لَو قُسِمَ الذَّنبُ الَّذی قَد أصِبتُهُ
و إن جنَّ لیلٌ کانَ بِاللَّیلِ نائماً

وأن أزجُرَ النَّفسَ اللَّجُوجَ عَنِ الهَوَى
ویبصرُ أبوابَ الضَّلالهِ والهدَى
علی النِّاسِ خَافَ النَّاسُ کلُّهمُ الرَّدَى
وأصبحَ بطّالَ العَشِیاتِ والضُّحى[۱۸] (عباس، ۱۹۷۴: ص۱۷۴)
فهو یشکو من کثره ذنوبه وخطایاه، ویزجر قلبه، ویحثه علی ترک الغوایه؛ لأن ذنوبه کثیره تنوء بحملها البشریه، وحان له أن یترک التمادی فیها، ویعود إلی الله؛ فقد کفاه ما أصاب منها، وما هو مکبل به من الهموم الناتجه عن کثره الذنوب.
إذن الباعث الأساسی لقصائد الشکوی من السجن، هو الهموم والآلام التی یعانیها السجین، وهی تشترک جمیعا فی الـمنشأ النفسی والانفعال الوجدانی؛ وهذا ما حدا بنا إلى دراسه شعر السجن من جانبه الوجدانی علی أن له فی الـجانب الاجتماعی بحثاً أکثر بسبب العوامل والـمشاکل التی أدّت إلی سجن هذا الشاعر أو ذاک.
۵. فراق الأبناء والأقارب
إن الشکوی من فراق الأبناء والأقارب کانت صدی للفتوحات الإسلامیه وما ترتّب علیها من مقتضیات جدیده. فقد بدأ الـجیش الـمسلم من الـجزیره یفتح الآفاق، وکان من الطبیعی أن تتفرق أسر وقبائل تلبیهً لداعی الـجهاد، فیذهب مع الـجیش من یذهب، ویبقى من لا یتمکّن من الـمسیر مع الـجیش أو من لا تعینه قواه علی الـمشارکه فی شرف الفتح والنصر. ومن استقرائنا لنصوص الشعر فقد وجدنا جلّ من بقی من الآباء والأمهات والشیوخ والزوجات[۱۹] یتشوّق إلی أقاربهم الـمغتربین، وتزدحم نفوسهم وقلوبهم بالألم، ویکابدوا من الـحنین والشوق إلى رؤیه الأقارب؛ فیشکون ما یعانون من الـحزن والألم.
کان من هؤلاء الشعراء الـمخبل السعدی(ت۲۳هـ.ق) فقد ذهب ابنه شیبان مع الـجیش وترکه شیخا، فهو یقول شاکیا:
أَیُهلِکنی شیبانُ فی کلِّ لیلَهٍ
یذُودُونَ جُندَ الهُرمُزانِ کأَنَّما
فإن یک غُصنی أَصبحَ الیومَ ذَاویاً
فإنِّی حَنَتْ ظَهرِی خُطوبٌ تَتَابَعت
إذا قالَ صَحبی یا ربیعُ ألا تَرَى

لِقلبىَ مِن خَوفِ الفِراقِ وَجیبُ
یذُودونَ أَورادَ الکلابِ تَلُوبُ
وغُصنُک مِن ماءِ الشَّبابِ رَطیبُ
فَمَشیی ضعیفٌ فی الرِّجالِ دَبیبُ
أَرَىالشَّخصَکالشَّخصَینِوهوقَریبُ[۲۰] (الإصفهانی، د.ت: ۱۳/۱۹۰-۱۹۱)
لقد وضحت معاناه هذا الشاعر حینما ذکر ابنه بما کان یقدمه له وهو طفل صغیر، ثم خلص إلى تصویر حاله وقد کبر، ورق عظمه، وضعف بصره، ویذکر أن فراقه له وهو فی هذه الـحال- حتى ولو للمشارکه فی شرف الـجهاد- فإنه عقوق منه لأبیه، سیحاسبه الله علیه بسببه.
ومن أجمل ما قیل فی الشکوی من هذه الظاهره قول أمیه بن الأسکر (ت۲۰ هـ.ق)، یشکو من فراق ابنیه کلاب وأخیه، ویصف حاله بعد أن وهن عظمه وتقدمت به السن، فهو فی حاجه إلیهما بجانبه، ویتوجه بالـخطاب إلی ابنیه قائلا:
یا ابنَی أمیهَ إنِّی عَنکما غَانِی
یا ابنَی أمیهَ إن لا تَشهدَا کبرِی

و ما الغِنىَ غَیرُ أنِّی مُرعِشٌ فَانِی
فإنَّ نَأیکما والثَّکلَ مِثلانِ[۲۱] (القالی،۱۹۲۵: ۱۰۸)
و قال فی قصیده أخرى یشکو الفراق، ویصور حاله وحال زوجته أم کلاب:
لِمَن شَیخانِ قَد نَشدَا کلابا
ترکتَ أباک مُرعِشهً یداهُ

کتابَ اللهِ إن رقبَ الکتَابَا
و أمَّک ما تسیغُ لها شَرابَا[۲۲] (الـمصدر نفسه:۱۰۹)
لقد تأثر الشعراء بعد الإسلام بالتحولات التی حدثت فی نمط الـحیاه، واتسعت مجالاتها باتساع الأوضاع الاجتماعیه والسیاسیه والاقتصادیه، فتعقّدت الـحیاه وصعوباتها فی کثیر من الـجوانب، فتأثر الشعراء بتلک التحولات، وخاصه فی أواخر القرن الأول من الهجره، فاشتکوا من فساد الناس وتغیر أحوالهم، کما اشتکوا من الطبیعه وقسوتها؛ فاتسعت دائره الشکوی مما شاع فی الـمجتمع من أخلاق متردیه تتمثل فی الـمجتمع بمثالب: کالسعایه، والوشایه، والـملق، والـحسد، وسوء الـحال، والفراق من الوطن.
شاعت ظاهره العقوق لدی بعض الأبناء لآبائهم وأمهاتهم فی هذا العصر خاصه بین شعراء الـمخضرمین، ولعل هذا من نتائج قسوه الـحیاه الـجاهلیه التی نجدها لدی بعض الأبناء الذین ترعرعوا قبل الإسلام؛ فقد خبت عواطفهم نحو آبائهم وأمهاتهم بعد أن تقدمت بهؤلاء السن. فقد شکا فرعان بن الأعرف[۲۳]من عقوق ابنه «مُنازل» الذی لم­ یرع شیبه، فخاطبه فی انکسار شدید مصورا ضعفه، متوسلا إلی الله، لأن یقتص له منه فی أسلوب مؤثر نجد فیه العاطفه الـمتألـمه صادره عن معاناه شدیده، فیقول:
تَغَمَّدَ حَقِّی ظالـماً ولَوى یدی
و کانَ لَهُ عِندی إذا جَاعَ أو بَکى
وَ ربَّیتُهُ حتى إذاما ترکتُهُ
أَأن أُرعِشَتْ کفَا أَبِیک وأَصبَحت

لَوى یدَهُ اللهُ الَّذی هُو غَالِبُه
مِن الزَّادِ أَحلَى زَادِنَا وأَطَایبُه
أخَا القَومِ واستَغنَى عَنِ الـمَسحِ شَارِبُه
یداک یَدَی لَیثٍ فَإنَّک ضَارِبُه[۲۴] (أبوتمام، ۱۹۹۳: ۲/۱۶۵-۱۶۶)
و جاء الـمبرد فی الکامل بقصیده لامرأه من بنی هِزّان؛ باسم «أم ثواب» (الـمبرد، ۱۹۸۶، ۱/۳۱۲)، تشکو من عقوق ابنها وانشغاله بامرأته وظلمه لها علی کبر عمرها؛ فتقول:
ربَّیتُهُ وَهْوَ مِثلُ الفَرخِ أَعظمُهُ
حتی إذا آضَ کالفُحَّالِ شَذَّبَهُ
أَنشَأَ یُمزِّقُ أَثوابِی یُؤَدِّبُنی
إنِّی لَأبصرُ فی تَرجِیلِ لِمَّتِهِ
قالَت لَهُ عِرسُه یوماً لِتُسْمِعَنِی
و لو رَأتنی فِی نارٍ مَسعرهٍ

أمُّ الطَّعَامِ تَرَى فی جِلدِهِ زَغَبَا
أبَّارُهُ ونَفَى عَن مَتنِهِ الکرَبَا
أبعدَ شَیبِىَ عِندِی تَبتَغِی الأَدبَا
وَ خَطِّ لِحْیَتِهِ فی وجهِهِ عَجَبَا
مَهلَاً فَإنَّ لَنا فِی أُمِّنا أرَبا
مِنالـجَحیمِلَزَادت فَوقَها حَطَبَا[۲۵] (الـمصدر نفسه: ۱/۳۱۲-۳۱۳)
فشعر الشکوی الذاتیه یعالـج قضایا کثیره، ورغم أنه شعر ذاتی فی جانب کبیر منه، فإنه یحتوی مشاهد اجتماعیه، ویشتمل علی عناصر عقلیه، ومعان إنسانیه ذات صله بالـحیاه الذاتیه والاجتماعیه، ویعالـج قضایا الناس الـخاصه والعامه من زوایا نفسیه وحسیه بعیداً عن الـمجاملات أو تجاوز الـحقیقه. فهذا الشعر صادر عن عاطفه متألـمه فی أغلب الأحیان؛ فأبرز سماته هی السهوله والبعد عن التکلف. والـجوانب الـموضوعیه التی عالـجها شعر الشکوی کثیره؛ فمنها الشکوی من الهموم الذاتیه التی تعرض للشاعر فی حیاته نتیجهً لغدر الزمان وتقلباته، وفساد الإخوان، وتغیر الناس فی طباعهم ومعاملاتهم، والفراق والـحرمان فی الـحب، والفقر، والشیخوخه، والدهر، والـموت، والسجن.

النتیجه
– الشعر من أقدر الأدوات علی تجسید معاناه الإنسان ورسم الأبعاد الـحقیقیه لظروفه الذاتیه والاجتماعیه والسیاسیه، وشعر الشکوی یعدّ حاجه نفسیه یخفف الشاعر عبره وطئه همومه ودفین آلامه بما یطلقه من صیحات التشکی وصرخات الألم.
– إن أهم البواعث للشکوى الذاتیه لدی شعراء القرن الأول الهجری هی: الـموت، والدّهر، والـحرمان فی الـحب والفراق، والسجن، والشیخوخه، والـمرض، والذنب، ومصائب الـحیاه.
– فی ظل الإسلام تغیرت نظره الشاعر الـمسلم للحیاه، ولکن شعراء القرن الأول قلّدوا أسلافهم فی الـجاهلیه، وبالرغم من تغیر الفکره والاتجاه صارت التقالید الأدبیه من الـموروثات اللغویه فأثرت علی شعر الشکوی.
– شعر الشکوی یأتی حیناً علی شکل قصائد مستقله فی الشعر العربی، ویأتی حیناً آخر مبثوثاً فی القصائد التی تتناول الـموضوعات الشعریه الأخری.
– إنّ هذا الغرض یمثّل غرضاً شعریاً مستقلاً من حیث الـمعنى والصور الفنیه؛ وهو لا یقل فی جودته من حیث الـمعنى، والتفنن فی الأسالیب، واستعمال أدوات اللغه عن أی غرض شعری آخر. فشعر الشکوی شعر ذاتی یعالـج قضایا کثیره وموضوعات متنوعه، وتَمَیّزَ فی جانبه الدلالی بصدق العاطفه وقوه التأثیر بعیداً عن التزویق والـمجاملات.
الـهوامش

[۱] . نابنی: نزل بی. النائبات: جِ النائبه: ما ینـزل بالرجل من الکوارث و الـحوادث الـمؤلـمه. العانی: الذلیل، الأسیر. العالی: الشریف.
[۲] . الأقدار: جِ القَدَر: القضاء الذّی یقضی به الله على عباده. قذفننی: رمیننی. قُومِس: بالضم ثم السکون و کسر الـمیم، تعریب کومس: و هى کوره کبیره واسعه تشتمل على مدن و قرى و مزارع و هی فی ذیل جبال طبرستان و أکبر ما یکون فی ولایه ملکها و قصبتها المشهوره دامغان، و هی بین الریّ و نیسابور و من مدنها الـمشهوره بسطام و بِیار، و بعض یدخل فیها سمنان و بعض یجعل سمنان من ولایه الریّ و حینما کان أبو تـمام یـجتاز بقومس إلى نیسابور مـمتدحاً عبدالله بن طاهر قال هذین البیتین:
تقول فی قومس صحبی و قد أخذت

منّاالسّرى و خطى الـمهریّه القُود

أمطلع الشمس تبغی أم تؤمّ بنا

فقلت: کلاّ ولکن مطلع الـجود
(یاقوت الحموی، ۱۹۷۹:ماده قومس)
الفَرْجان: کان یقال لخراسان و سجستان الفرجان (الـمصدر نفسه: ماده الفرجان)
صُول: مدینه فی بلاد الخزر فی نواحی باب الأبواب و هو الدّربند، و لیس بالّذی ینسب إلیه الصولی و ابن عمّه إبراهیم بن العباس الصولی، فإن ذلک باسم رجل کان من ملوک طبرستان أسلم على ید یزید بن الـمهلّب و انتسب إلى ولائه (المصدر نفسه: ماده صُول)
الشراه: جمع الشاری و هو من یبیع نفسه فی طاعه الله، الـمراد منه هنا فرقه من الـخوارج. الـحلول: جِ الـحالّ: النازلون.
[۳] . الدُّموعِ الغِزار: الدموع الکثیره. الأروع: الجمیل. الذمار: ما یحق على المرء أن یحمیه. حامی الذِّمار: حامی الشرف. الخیل: جماعه الأفراس (لا واحد له من لفظه)، الفُرسان. غُودِرت: تُرکت. ساحه الموت: ساحه القتال. غداه العثار: یوم الحرب
[۴] . عُمران: اسم أحد أبناء خنساء. مِلحاده: صیغه مبالغه بمعنی الملحد، الطاعن فی الدین، المائل عنه. الغدِر: الغدّار، الغادِر، الذّی ینقض العهد ولایفی به.
[۵] . أَودی بنیّ: هلکوا، ذهبوا. أَودی الشیء: ذهب. أعقبونی: أورثونی. عبره لاتقلع: دمعاً لا یـجفّ أبداً. یقول: کانت عقبای منهم حسره بعد الرّقاد، أی: بعد ما ینام الناس فدمعتی لا تقلع، لأن الحزن یؤوب إلیّ فی ذلک الوقت فیمنعنی النوم. حدثان الدهر: نوائبه. الجون: الأسود إلی الحمره. السراه: أعلی الظهر، أراد حماراً وحشیاً بهذه الصفه. الجدائد: جِ الجَدود: الأتان التی خفّ لبنها. الأربع: نعت لِـ «جدائد»، یعنی أنّ هذا الحمار له أربع أتن. یقول: لئن هلک بنیّ و أصابنی ما أصابنی بعدهم، فالدهر لا یبقی علی حدثانه هذا الحمار الذی یعمر طویلاً.
[۶] . الـمنیه: الموت. أنشبت أظفارها: لا تفارق کالسبع إذا أخذ لا یفارق حتی یعضّ. التمیمه: تعویذه تعلق فی رقاب الأطفال حذر الغوائل. یقول: إذا جاءت المنیه لا تنفع العُوَذ و الرُّقَی.
[۷] . اُنادِی: أدعُو، نادی فلاناً: دعاه و صاح بأرفع الأصوات. أعرضت: صدّت. صخره من الصُّمّ: صخره صمّاء قاسیه. العُصم: الظباء و الوعول التی فی أیدیها بیاض و هی تألف الجبال. زلّت: تعثّرت. یقول: کأنی حینما أنادی عزّه أنادی صخره صمّاء من تلک الصخور التّی إذا سارت علیها الظباء و الوعول تعثّرت، یعنی عزّه لا تسمع النداء فلا تجیب. الصَّعود: المشقه، و فی التنزیل العزیز: «سأرهقه صَعُوداً»، العقبه الشاقه، الطریق الصاعد. الهوی: المیل. توافینا: توافینا فی المیعاد، وصل بعضنا إلی البعض فی المیعاد. ثبتُّ: قاومت، صرت ثابت القدم فی العشق، ثبتّ أنا فی عهدی. زلّت: تعثرت عزه

[۸] . کلّفْتنی: أوجبتِ علیّ، فرضتِ علیّ، کلّفه أمراً: أوجبه علیه، فرض علیه أمراً ذا مشقه. الدَّلَج: السیر لیلاً. السُّرى: سرى اللیل، سَرْیاً و سرایهً و سُرىً: مضى و ذهب. الـجُون: جِ الـجُونیّ: نوع من القطا سود البطون و الأجنحه. القطا: الحمام البرّی. الجِهلتان: موضع. جُثوم: قُعود. یقول: و أنت الّتی کلفتنی السیر لیلاً و القعود فی الجهلتین کسود القطا. و أنت الّتی غیّرت ما وعدت به و جعلت من کان یلومنی یشمتِ بی.
[۹] . الأیک: جِ الأیکه: الشجر الکثیر الملتّف. المدمع: مسیل الدمع، الدمع. ساح: سال. الوجنه: ما ارتفع من الخّدین. الغزیر: الکثیر. أضرَمت: أوقدت. أکابد الأمر: أقاسی شدته. الأهوال: جِ الهول: الفزع، الأمر الشدید. تندب:تدعو. الإلف: المألوف، الأنیس. أذابَک: أضناک. تذری: تصبّ، تسکب.
[۱۰] . أنعَمتِ بالی: أهدأتِ خاطری. النضو: المهزول من الحیوان، و یقال: فلان نضو سفر: مُجْهَد من السفر. رثى لی: رَحمنی و رقَّ لی.
[۱۱] . غَبَطَ فلاناً: تمنّى مثل ماله من النعمه من غیر أن یرید زوالها عنه. أغبط الوحش: أتمنّى مثل ما للوحش. الألیف: الأنیس. لا یروعها: لا یفزعهما. الزجر: المنع، الانتهار. یقول: ألف کل واحد منهما الأخر حتى نسیا کل ما حولهما، فإذا مرّ بهما أحد أو وقع بقربهما حادث فإنّهما لا یشعران به. بلغت بی الـمدى: بلغت بی البُعد
[۱۲] . سَلبَ الشَّبابُ رداءَهُ عَنی: هذه کنایه عن ذهاب الشباب. الرداء: ما یلبس فوق الثیاب کالجبه و العباءه، رداء الشباب: حسنه و نضارته. الإزار: ثوب یحیط بالنصف الأسفل من البدن. یحلُّ علیّ: یُلقی علیّ. الحُلّه: الثوب الجیّد الجدید غلیظاً أو رقیقاً. فِخاره: مباهاته.
[۱۳] . المشیب: سنّ الشیب. التحویل: الانتقال. تقادم عهده: قَدُمَ و طال علیه الأمد. المَفلُولُ: المثلوم.
[۱۴] . الـمُرَهِّب: المخّوِف. النِّکال: العِقاب. الذُّحول: جِ الذَّحل: الحقد و الثأر. الأقتال: جِ القِتْل: المثل و النظیر فی القتال و غیره، الأعداء، الأقران.
[۱۵] . شَریتَ: بِعتَ. الأراکه: کانت الأراکه قینه لابن المفرغ و برد غلامه و کان شدید الضنّ بهما فبعث إلیه ابن المفرغ: أیبیع المرء نفسه أو ولده؟ (البغدادی، ۱۹۸۹: ۴/۳۲۸). الصفقه: ضرب الید عند البیع علامه إنفاذه، العقد، البیعه. لو مُلِّکتَ صفقته: لو کنت مالکاً لبیعه. تطلبّت: طلبت، سألتَ. الرَّشَد: نقیض الغیّ. نغنى بها: استغنینا بها، اکتفینا بها، غنیت المرأه بزوجها غِنىً و غُنیاناً: استغنت به. الأزل: الداهیه، المصیبه. النکد: الشده و العُسر. الرغد من العیش: الکثیر الواسع.
[۱۶] . تَأوّبنی: عاودنی، جاءنی لیلاً، تأوبّه المرض: عاوده. بتّ: صرت. الکنیع: المکسور الید، المتقبّض المتداخل. الهموم: جِ الهمّ، فاعل لِـ «تأوّبنی» ما تفارقنی: صفه للهموم. حوانی: استولى علیّ. العوّاد: جمع العائد: الذی یزور المریض.
[۱۷] . خاب: لم ینل ما طلب، خَسِرَ. دارم: دارم بن مالک، قبیله عربیه من حنظله من تمیم من عدنان بنوها من أشراف تمیم، منهم مجاشع و سدوس، اشتهر منهم الفرزدق (المنجد فی الأعلام). الخناقه: ما یخنق به، القلاده. الأزرق: شدید العداوه. العنیف: الشدید. السّواق: السائق. إن لم یُعافنی: إن لم یبرءنی. الصدید: ما یذوب من أجسام أهل النار من القیح المختلط.
[۱۸] . ألم یأن لی: ألم یحن لی، ألم یقرب لی. الصِّبا: الشوق، المیل إلى الحداثه. أزجر: أمنع. الهوی: الهوس، المیل. یعمى: یلجّ فی الباطل. شاب رأسه: ابیضّ شعره، شاخ. أصبته: ارتکبته، ابتلیت به. على الناس: متعلقان إلى «قُسِمَ». الردى: الموت. جَنَّ: أَظلَمَ. بطّال العشیات و الضحى: الذی لیس لدیه عمل لیلاً و نهاراً.
[۱۹]. من هؤلاء الزوجات اللواتی رزئن بفقد أزواجهن بعد فراقهن زوجه عمرو بن معدیکرب الزبیدی؛ فقد مات فی الجهاد فرثته بأبیات تقطر ألما وشکوى لفراقه وکذلک المرأه التی سمعها عمر بن الخطاب وقد أغلقت علیها الباب وهی تشکو فراق زوجها الذی ذهب مع الجیش المسلم و قد رقَّ عمر بن الخطاب لهذه الشکوی ووجه إلى الـمرأه کسوه ونفقه وکتب أن یقدم علیها زوجها. (صقر، ۱۳۸۷: ۳۹)
[۲۰] . الوَجیب: خفقان القلب. شیبان: ابن الشاعر. یذودون: یطردون، یدفعون. الهرمزان: من أمراء الجیش الفارسی فی معرکه القادسیه ۶۳۷ انهزم إلى خوزستان حیث قاوم العرب مقاومه عنیفه. (المنجد). أَوراد الکلاب: الکلاب الحمراء. تلوب: تحوم، تدور. الذاوی: الیابس، الضعیف، ذوى العود: زَبَلَ. الرطیب: اللیّن، الناعم. الصحب: جِ الصاحب. حَنَت ظهری: ثنته. الخطوب: جِ الخطب: الأمر الشدید، الأمر المکروه. ربیع: ربیع بن مالک بن ربیعه، اسم المخبّل. الدبیب: مِن «دبّ، یدبّ، دبیباً»: مَشى مشیاً رُویداً.
[۲۱] . إنّی عنکما غانی: لم أحتج إلیکما. الغِنى: کثره المال. الغانی: کثیر المال. المُرعِش: الذی ترتعش یداه، المضطرب. الکبر: الکبر فی السّن. النأى: البعد. الثکل: فقد الجیب.
[۲۲] . الشَیخان: الأب و الأمّ. نشده: ناشده الله و بالله، استحلفه. کلاب: ابن الشاعر. کتاب الله: القرآن. رقب: لاحظ، خاف. تسیغ لها الشراب: تبتلعه و تستمرئه و تستطیبه.
[۲۳] . هو شاعر مخضرم و کان قد عقّه ولده «مُنازل» فدعا علیه (أبوتمام، ۱۹۹۳: ۲/۱۶۵)
[۲۴] . تَغَمَّدَ: سَتَرَ. لوى یدی: فتلها و أزلّها عن حالها و هیئتها، صرفها عن أخذ حقّّی. لوى یده الله الذی هو غالبه: أشلّها الذی هو القادر على ذلک و الغالب علیه. أحلى زادنا: أحسن زادنا. الأطایب: جِ الأطیب: أطهر زادنا. ربّیته: نمیّته، نشأتُه، غذّیته. ترکته أخا القوم: ترکته شاباً لاحقاً بهم معدوداً فی جملتهم. واستغنـى عن الـمسح شاربه: لیس بصبّی ینظَّفُ من شىء یَعلق بشاربه من طعام أو غیره. أُرعشت: اضطربت.
[۲۵] . الفرخ: ولد الطائر. الأعظم: جِ العظم: القصب الذی علیه اللحم. أمّ الطعام: الحوصله، لأنّها مجتمع لها و الفرخ مادام صغیراً فحوصلته أعظم شىء فیه. الزغب: صغارالریش. آض: صار. الفحّال: ذکر النَخل و هو أطولها. شَذَّبَهُ: نحّى عنه فضوله من شوک و صغیر سعف و یابسها، فإذا فُعِل به ذلک طال فی السماء. الأبّار: مُلَقِّحَ النخل المتعهد لها بالتذکیر و الإصلاح. الکرب: جِ الکربه و هی ما یتبقى من السعفه بعد القطع کالکتف متصلاً بالجذع. أنشأَ: جَعَلَ. یقول: لما ربیته حتى شبّ و تمّ خلقه جعل الجفاء والضرب عِوضاً من اللطف بی و البرّ.
اللمّه: الجمّه تُلِمُّ بالمنکب. ترجیل اللمه: صنعتها بالـمُشط و الدهن. الخط: المثال و الشکل. عجباً: المفعول به لِـ «أبصر». یقول: أعجب منه الآن حین شبّ و لایَبَرُّنی مع تربیتی له صغیراً و مقاساتی لمؤونته. عِرس الرجل: زوجه و هو عرسها أیضاً. مهلاً: رِفقاً بها و لطفاً. الأرب: الحاجه. یقول: ترینی العنایه بأمری و هی مع ذلک تکره مکانی و تسعى فی ضّری. المسعرّه: المحمّاه. الحطب: یقول: لورأتنی فی شده لأعانت علیّ.
الـمصادر
القرآن الکریم.
ابن درید الأزدی البصری، أبو بکر محمد بن الحسن، جمهره اللغه، القاهره: مؤسسه الـحلبـی وشرکاه للنشر والتوزیع، الطبعه الأولى، د.ت.
ابن رشیق القیروانی الأزدی، أبو علی الـحسن، العمده فی محاسن الشعر وآدابه ونقده، تحقیق: محمد محیی الدین عبد الحمید، بیروت: دار الجیل، الطبعه الـخامسه، ۱۴۰۹هـ.ق، الـمجلد الأول.
ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار صادر، الطبعه الأولى، ۱۹۹۵م، الـمجلد ۱-۲.
أبو تمام الطایی، حبیب بن أوس،الحماسه، القاهره: المکتبه الأزهریه، الطبعه الثانیه، ۱۹۹۳م.
أبو صالـح، عبد القدوس،یزید بن مفرِّغ الـحمیری حیاته وشعره، بیروت: مؤسسه الرساله، الطبعه الأولى، ۱۳۹۵ق.
الأحوص الأنصاری، أبو محمد عبدالله بن محمد، دیوان شعر، تحقیق: عادل سلیمان جمال، القاهره: الهیئه الـمصریه العامه للکتاب، الطبعه الأولى، ۱۳۹۰ق.
الإصفهانی، أبو الفرج علی بن الحسین، الأغانی، القاهره: دار الکتب المصریه، الطبعه الأولى، د.ت، الـمجلد: ۱۳.
الأعلم الشنتمری، یوسف بن سلیمان، شرح حماسه أبی تمام، تحقیق: علی الـمفضّل حمّودان، بیروت، دارالفکر الـمعاصر و دمشق، دارالفکر، الطبعه الثانیه، ۲۰۰۱.
الیاس، انطوان الیاس، القاموس العصری، ترجمه سید مصطفی طباطبائی، تهران، کتاب فروشى اسلامیه، الطبعه العاشره، ۱۳۵۴ش.
أنیس، ابراهیم و آخرون: المعجم الوسیط، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، الطبعه الثانیه، ۱۹۷۲.
البستانی، بتول حمدی، ظاهره الشکوی فی شعر هذیل فی الجاهلیه وصدر الإسلام، العراق: جامعه موصل، الطبعه الأولى، ۱۹۸۷م.
البغدادی، عبدالقادر، خزانه الأدب و لب لباب لسان العرب، تحقیق و شرح: عبدالسلام محمد هارون، القاهره، مکتبه الـخانـجی، الطبعه الثالثه، ۱۹۸۹.
التهانوی، محمد بن علی، کشاف اصطلاحات الفنون، تحقیق: لطفی عبد البدیع، مصر: وزاره الثقافه والإرشاد القومی، الطبعه الأولى، ۱۹۶۳م.
الـجبوری، یحیی، الشعر الجاهلی خصائصه وفنونه، بیروت: مؤسسه الرساله، الطبعه الأولى، ۱۹۸۹م.
الـجرجانی، علی بن محمد بن علی، التعریفات، بیروت: دار الکتاب العربی، الطبعه الثانیه، ۱۹۹۸م.
جمیل بثینه، جمیل بن عبدالله بن معمر،أبو عمرو،دیوان شعر، تحقیق: حسین نصار، القاهره: دار مصر للطباعه، الطبعه الأولى، ۱۹۹۰م.
حفنی، عبد الـحلیم، مطلع القصیده العربیه ودلالاتها النفسیه، القاهره: الهیئه المصریه العامه للکتّاب، الطبعه الأولى، ۱۹۸۷م.
الـخنسا‏‏ء، بنت عمرو، دیوان الـخنساء، شرح وتقدیم: إبراهیم شمس الدین، بیروت: مؤسسه النور للمطبوعات، الطبعه الأولى، ۱۴۲۲ق. ‏
دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، تهران، سازمان لغت نامه، الطبعه الثالثه، ۱۳۶۲ش.
الزبیدی، سید محمد مرتضی، تاج العروس، تحقیق: عبد الستار أحمد فراج، الکویت: مطبعه الکویت، الطبعه الأولى، ۱۹۶۵م، المجلد السادس.
الزرکلی، خیرالدین، الأعلام (قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و الـمستشرقین)، بیروت، دارالعلم للملایین، الطبعه التاسعه، ۱۹۹۰.
السکرّی، أبو سعید الحسن بن الـحسین، شرح أشعار الهذلیین، تحقیق: عبدالسّتار، أحمد فرّاج ومحمود محمد شاکر، القاهره: مطبعه المدنی، الطبعه الأولى، د.ت، المجلدات۱-۳.
صقر، عبد البدیع، شاعرات العرب، بیروت: الـمکتب الإسلامی، الطبعه الأولى، ۱۹۸۷م.
عباس، إحسان، شعر الـخوارج، بیروت: دار الثقافه، الطبعه الثالثه، ۱۹۷۴م.
العسکری، أبو هلال حسن بن عبد الله، دیوان المعانی، القاهره: مکتبه القدسی، الطبعه الأولى، د.ت، الـمجلد الأول.
العلاق، حسین صبیح ، الشعراء الکتاب فی القرن الثالث الهجری، بغداد: مکتبه التربیه، الطبعه الأولى، ۱۹۷۵م.
الفرزدق، دیوان شعر، بیروت: دار صادر، الطبعه الثانیه، ۱۴۲۰ق.
فروخ، عمر، تاریخ الأدب العربی، بیروت، دارالعلم للملایین، الطبعه الـخامسه، ۱۹۸۴.
القالی البغدادی، أبو علی إسماعیل بن القاسم، الأمالی، بیروت: دار الکتاب العربی، الطبعه الأولى، ۱۹۲۵م.
________، ذیل الأمالی والنوادر، القاهره: دار الکتب الـمصریه، الطبعه الأولى، ۱۹۲۵م.
قدامه بن جعفر، أبو الفرج بن زیاد، نقد الشعر، القاهره: مکتبه الکلیات الأزهریه، الطبعه الأولى، ۱۹۶۹م.
کثیر عزه، دیوان شعر، تحقیق: إحسان عباس، بیروت: دار الثقافه، الطبعه الأولى، ۱۹۸۹م.
الـمبرد، أبو العباس محمد بن یزید، الکامل فی اللغه والأدب، تحقیق: محمد أحمد الدالی، بیروت: مؤسسه الرساله، الطبعه الأولى، ۱۹۸۶م.
مـجنون لیلی، دیوان شعر، تحقیق: عبدالستار فراج، القاهره: مکتبه مصر، د.ط، ۱۹۸۰م.
المرزوقی، أحمد بن محمد: شرح دیوان الـحماسه، تحقیق: أحمد أمین و عبدالسلام هارون، بیروت، دارالـجیل، ۱۹۹۱م.
مسکین الدارمی، ربیعه بن عامر، دیوان شعر، تحقیق: خلیل ابراهیم العطیه وعبد الله الـجبوری، بغداد: دارالبصری، د.ط، د.ت.
معروف، نایف، دیوان الـخوارج، بیروت: دار الـمیسره، الطبعه الأولى، ۱۹۸۳م.
معلوف، لویس، الـمنجد فی اللغه و الأعلام، بیروت، دارالـمشرق، الطبعه السابعه، ۱۹۸۶.
الـمقدسی، أبو نصر، اللطائف والطائف، مصر: الـمطبعه الـمیمنیه، د.ط، ۱۳۲۴ق.
النجدی، أحمد جاسم، الشعر والشعراء فی البصره حتی نهایه القرن الثالث الهجری، بغداد: جامعه بغداد، الطبعه الأولى، ۱۹۷۲م.
ویلیک، رینیه، وارین، أستن، نظریه الأدب، ترجمه: مـحیى الدین صبحی، بیروت: الـمؤسسه العربیه للدراسات والنشر، الطبعه الأولى، ۱۹۸۷م.
هلال، محمد غنیمی، الـحیاه العاطفیه بین العذریه والصوفیه، القاهره: دار نهضه مصر للطباعه والنشر، الطبعه الثانیه، ۱۹۷۶م.
یاقوت الـحموی، أبو عبدالله، معجم البلدان، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، الطبعه الأولى، ۱۹۷۹م.
مراجع
القرآن الکریم.
ابن درید الأزدی البصری، أبو بکر محمد بن الحسن، جمهره اللغه، القاهره: مؤسسه الـحلبـی وشرکاه للنشر والتوزیع، الطبعه الأولى، د.ت.
ابن رشیق القیروانی الأزدی، أبو علی الـحسن، العمده فی محاسن الشعر وآدابه ونقده، تحقیق: محمد محیی الدین عبد الحمید، بیروت: دار الجیل، الطبعه الـخامسه، ۱۴۰۹هـ.ق، الـمجلد الأول.
ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار صادر، الطبعه الأولى، ۱۹۹۵م، الـمجلد ۱-۲.
أبو تمام الطایی، حبیب بن أوس،الحماسه، القاهره: المکتبه الأزهریه، الطبعه الثانیه، ۱۹۹۳م.
أبو صالـح، عبد القدوس،یزید بن مفرِّغ الـحمیری حیاته وشعره، بیروت: مؤسسه الرساله، الطبعه الأولى، ۱۳۹۵ق.
الأحوص الأنصاری، أبو محمد عبدالله بن محمد، دیوان شعر، تحقیق: عادل سلیمان جمال، القاهره: الهیئه الـمصریه العامه للکتاب، الطبعه الأولى، ۱۳۹۰ق.
الإصفهانی، أبو الفرج علی بن الحسین، الأغانی، القاهره: دار الکتب المصریه، الطبعه الأولى، د.ت، الـمجلد: ۱۳.
الأعلم الشنتمری، یوسف بن سلیمان، شرح حماسه أبی تمام، تحقیق: علی الـمفضّل حمّودان، بیروت، دارالفکر الـمعاصر و دمشق، دارالفکر، الطبعه الثانیه، ۲۰۰۱.
الیاس، انطوان الیاس، القاموس العصری، ترجمه سید مصطفی طباطبائی، تهران، کتاب فروشى اسلامیه، الطبعه العاشره، ۱۳۵۴ش.
أنیس، ابراهیم و آخرون: المعجم الوسیط، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، الطبعه الثانیه، ۱۹۷۲.
البستانی، بتول حمدی، ظاهره الشکوی فی شعر هذیل فی الجاهلیه وصدر الإسلام، العراق: جامعه موصل، الطبعه الأولى، ۱۹۸۷م.
البغدادی، عبدالقادر، خزانه الأدب و لب لباب لسان العرب، تحقیق و شرح: عبدالسلام محمد هارون، القاهره، مکتبه الـخانـجی، الطبعه الثالثه، ۱۹۸۹.
التهانوی، محمد بن علی، کشاف اصطلاحات الفنون، تحقیق: لطفی عبد البدیع، مصر: وزاره الثقافه والإرشاد القومی، الطبعه الأولى، ۱۹۶۳م.
الـجبوری، یحیی، الشعر الجاهلی خصائصه وفنونه، بیروت: مؤسسه الرساله، الطبعه الأولى، ۱۹۸۹م.
الـجرجانی، علی بن محمد بن علی، التعریفات، بیروت: دار الکتاب العربی، الطبعه الثانیه، ۱۹۹۸م.
جمیل بثینه، جمیل بن عبدالله بن معمر،أبو عمرو،دیوان شعر، تحقیق: حسین نصار، القاهره: دار مصر للطباعه، الطبعه الأولى، ۱۹۹۰م.
حفنی، عبد الـحلیم، مطلع القصیده العربیه ودلالاتها النفسیه، القاهره: الهیئه المصریه العامه للکتّاب، الطبعه الأولى، ۱۹۸۷م.
الـخنسا‏‏ء، بنت عمرو، دیوان الـخنساء، شرح وتقدیم: إبراهیم شمس الدین، بیروت: مؤسسه النور للمطبوعات، الطبعه الأولى، ۱۴۲۲ق. ‏
دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، تهران، سازمان لغت نامه، الطبعه الثالثه، ۱۳۶۲ش.
الزبیدی، سید محمد مرتضی، تاج العروس، تحقیق: عبد الستار أحمد فراج، الکویت: مطبعه الکویت، الطبعه الأولى، ۱۹۶۵م، المجلد السادس.
الزرکلی، خیرالدین، الأعلام (قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و الـمستشرقین)، بیروت، دارالعلم للملایین، الطبعه التاسعه، ۱۹۹۰.
السکرّی، أبو سعید الحسن بن الـحسین، شرح أشعار الهذلیین، تحقیق: عبدالسّتار، أحمد فرّاج ومحمود محمد شاکر، القاهره: مطبعه المدنی، الطبعه الأولى، د.ت، المجلدات۱-۳.
صقر، عبد البدیع، شاعرات العرب، بیروت: الـمکتب الإسلامی، الطبعه الأولى، ۱۹۸۷م.
عباس، إحسان، شعر الـخوارج، بیروت: دار الثقافه، الطبعه الثالثه، ۱۹۷۴م.
العسکری، أبو هلال حسن بن عبد الله، دیوان المعانی، القاهره: مکتبه القدسی، الطبعه الأولى، د.ت، الـمجلد الأول.
العلاق، حسین صبیح ، الشعراء الکتاب فی القرن الثالث الهجری، بغداد: مکتبه التربیه، الطبعه الأولى، ۱۹۷۵م.
الفرزدق، دیوان شعر، بیروت: دار صادر، الطبعه الثانیه، ۱۴۲۰ق.
فروخ، عمر، تاریخ الأدب العربی، بیروت، دارالعلم للملایین، الطبعه الـخامسه، ۱۹۸۴.
القالی البغدادی، أبو علی إسماعیل بن القاسم، الأمالی، بیروت: دار الکتاب العربی، الطبعه الأولى، ۱۹۲۵م.
________، ذیل الأمالی والنوادر، القاهره: دار الکتب الـمصریه، الطبعه الأولى، ۱۹۲۵م.
قدامه بن جعفر، أبو الفرج بن زیاد، نقد الشعر، القاهره: مکتبه الکلیات الأزهریه، الطبعه الأولى، ۱۹۶۹م.
کثیر عزه، دیوان شعر، تحقیق: إحسان عباس، بیروت: دار الثقافه، الطبعه الأولى، ۱۹۸۹م.
الـمبرد، أبو العباس محمد بن یزید، الکامل فی اللغه والأدب، تحقیق: محمد أحمد الدالی، بیروت: مؤسسه الرساله، الطبعه الأولى، ۱۹۸۶م.
مـجنون لیلی، دیوان شعر، تحقیق: عبدالستار فراج، القاهره: مکتبه مصر، د.ط، ۱۹۸۰م.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: ۲,۶۸۱
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: ۷۷۲
صفحه اصلی | واژه نامه اختصاصی | اخبار و اعلانات | اهداف و چشم انداز | نقشه سایت
ابتدای صفحه ابتدای صفحه

Journal Management System. Designed by sinaweb.

تهیه شده توسط تیم تیتز اس اس (titrss)

منبع/resource

Related Posts
  • پرداخت بیمه در دوران سربازی چگونه است؟
  • تجزیه عراق سیاست کشورهای غربی برای ایجاد ناامنی در خاورمیانه است
  • تعداد گالری‌های صنایع دستی افزایش می‌یابد/ ارائه تسهیلات حمایتی
  • کارنامه علمی داوطلبان آزمون سراسری ۹۶ منتشر شد
  • اگر سردار سلیمانی نبود بغداد به وسیله داعش سقوط می کرد
  • مراسم جشن شکوفه ها آغاز شد
  • حمید شاه آبادی معاون صدای رسانه ملی شد
  • انتقاد لاوروف از اظهارات ضد ایرانی ترامپ در مجمع عمومی سازمان ملل
  • اهمیت استراتژیک استان «الأنبار» عراق/ پیروزی جدید در راه است
  • کوچ سپرده های بانکی به بازارمسکن تا چندماه آینده/شوک قیمتی نداریم
  • لحن و رفتار ترامپ همه زمینه‌های مثبت را از بین می‌برد
  • مزاحمت‌های پیامکی متوقف نشد/اهمال در اجرای مصوبه شورای فضای مجازی
  • کدام سریال ها در محرم ۹۶ پخش می شوند؟ + تصاویر
  • وزارت اطلاعات سرویس‌های خارجی غیرعلمی را شناسایی می‌کند
  • آمانو در مقام خود ابقا شد
  • کشف تریاک از معده مسافر پرواز زاهدان – مشهد
  • تهدید مضحک ترامپ: از برجام خارج می‌شویم!
  • سیاست برجامی ترامپ؛ از خروجی تخیلی تا شرط و شروط برای ماندن + تصاویر
  • فهرست سخنرانان روز نخست مجمع عمومی سازمان ملل
  • از اولتیماتوم ترامپ به آمانو تا افزایش تنش در شبه جزیره کره
  • قانون شکنی در استقلال از نوع وتوی مصوبات/نخستین مدال جهانی والیبال ایران/جانشین اصلی منصوریان پس از برکناری
  • سه شهر ایران ثبت جهانی شدند
  • مرگ وحشتناک اپراتور بر اثر سقوط جرثقیل + فیلم
  • جنگ آمریکا و ایران تا چه حد محتمل است؟
  • تعداد بیکاران کشور به ۳میلیون و سه هزار نفر رسید
  • بازتاب هشدار رهبر معظم انقلاب به آمریکا درباره هرگونه حرکت اشتباه در قبال برجام
  • خون در خیابان‌های راخین جاری است/ مسلمانان میانمار روزهای سختی در پیش دارند
  • تیلرسون: در صورت کارساز نبودن تلاش‌های دیپلماتیک، اقدام نظامی تنها راه حل مقابله با کره شمالی است!
  • استراتژی جمهوری اسلامی تعامل گسترده با جهان است
  • فرمول ویژه نتانیاهو به ترامپ درباره لغو یا تغییر برجام
  • کاهش اختیارات شهردار تازه کار تهران
  • زنگنه نمی‌تواند پتروشیمی را به مجموعه‌ای ارزآور برای ایران تبدیل کند
  • تخلفات آمریکا در خصوص برجام
  • هیچ‌ مرجعی اجتهاد حسن خمینی را تأیید نکرده بود
  • دیدارهای دوستانه تیم ملی در ورزشگاه امام رضا(ع)
  • «دیرالزور»؛ نقطه ثقل رقابتی پیچیده در سوریه
  • برخی حرف‌های روحانی، صرفا برای رأی بود
  • واکنش سینماگر ایرانی به فاجعه کشتار مسلمانان در میانمار
  • تحریم‌های جدید آمریکا علیه ایران نشان‌دهنده زوال و نابودی قدرت این کشور است
  • «جلال طالبانی» درباره «مسعود بارزانی» چه گفته بود؟
  • دم با این اختلاس و حقوق‌های نجومی بالا می‌آورد
  • قاسمی حملات تروریستی در جنوب عراق را محکوم کرد
  • تکراری سلفی جنجالی «لیست امیدی»ها با کیک جشن تولد!
  • علی عسکری: ایران در قله جنگ فرهنگی قرار دارد
  • مناطق آزاد زیرمجموعه وزارت اقتصاد شد
  • ترامپ: ایران روح توافق هسته‌ای را نقض کرده
  • اولین محموله از کمک‌های بشردوستانه ایران برای مسلمانان میانمار
  • شهادت ۳ زائر ایرانی و زخمی شدن ۴ زائر دیگر در حمله تروریستی در عراق
  • ممنوعیت فروش هواپیما به ایران نقض برجام است
  • گفتگوی تلفنی سرلشکر باقری با رئیس ستاد ارتش ترکیه درباره همه‌پرسی استقلال کردستان عراق + جزئیات
  • پاسخ روابط عمومی وزارت امور خارجه به اظهارات پورمختار
  • ماموریت محرمانه سردار هور به دستور محسن رضایی
  • پسر بن لادن آماده رهبری القاعده می شود
  • متن پیام مهم بشار اسد رئیس جمهوری سوریه به رهبر معظم انقلاب
  • کره شمالی: آمریکا و ژاپن را به تلی از خاکستر و تاریکی تبدیل می‌کنیم
  • تور مجازی: میامی
  • با جوان ترین ورزشکار ایران در المپیک آشنا شوید
  • ایران در هر ساعت یک میلیون دلار از صنعت گردشگری درآمد کسب می کند
  • شروع صدور ویزای الکترونیک از امروز
  • تجربیات بی نظیر سفر قبل از سی سالگی
  • پارک ژوراسیک تهران را بشناسید
  • سرکنسول ترکیه:ایران ممنوعیت سفر به ترکیه را برداشته است
  • روزشمار: ۱۲ مرداد؛ درگذشت «مرشد ترابی» از نقال‌های برجسته تئاتر ایران
  • جزیره‌ ایستر کجاست؟
  • خانه ترمه ایران، میزبان دوست‌داران هنر هزار و یک رنگ پارسی
  • راهنمای سفر به کاستاریکا
  • پارک ملی سالوک؛ متنوع‌ ترین زیستگاه شمال شرق ایران
  • با شگفت انگیزترین تونل های جهان آشنا شوید
  • آخر هفته کجا بریم؟ از دریاچه اوان و کلکچال تا روستای فیلبند و دریاچه مارمیشو
  • سفرهای شگفت انگیز در جاده‌ های آمریکای جنوبی
  • اماکن گردشگری در روزهای شهادت تعطیل نمی شوند
  • با ۱۰ روستای پلکانی ایران آشنا شوید
  • آیا واقعا رشد صنعت گردشگری ایران مناسب است
  • روزشمار: ۱۳ مرداد؛ افتتاح فرودگاه بین‌‏ المللی «مهرآباد» در تهران
  • آشنایی با چند مقصد دیدنی در ویتنام
  • آشنایی با محتشم کاشانی، پدر مرثیه سرایی ایران
  • ترس و خشونت در ماجرای جادوگران سِیلِم
  • قلعه لمبسر؛ دژ پر رمز و راز سرزمین الموت
  • آن روی تاریک بازی «پوکمون گو» و مواجه شدن با اجساد و ارواح
  • معنی ضرب المثل فارسی؛ نرود میخ آهنین در سنگ
  • داعش ایتالیا را تهدید کرد؛ تشدید تدابیر امنیتی در ایتالیا
  • ورود هر گردشگر خارجی معادل فروش ۳۰ بشکه نفت سود دارد
  • ساخت یکی از عجیب ترین خطوط راه آهن جهان در اکوادور
  • پارک پلیس تهران را بشناسید
  • برگزاری مخفیانه تورهای ترکیه
  • میناکاری؛ هنر تزیین فلزات با مواد رنگین
  • مونووی؛ شهری که فقط یک نفر جمعیت دارد
  • عکاسباشی سری چهاردهم: طلوع طبیعت تا برگشته
  • چرا نباید به این شهرهای اروپایی سفر کنیم
  • سوغات فرانسه چیست؟
  • سفر به ترکیه همچنان ممنوع است
  • بهترین کشورهای جنوب شرقی آسیا برای سفر
  • مسجد جامع کاشان ، قدیمی ترین بنای تاریخی شهر
  • اطلاعاتی درباره افتتاحیه المپیک ریو
  • بهترین سرسره های آبی طبیعی در آمریکا
  • کلیسای نور، شاعرانه‌ ترین کلیسای جهان
  • معبد آب،‌ رمزآلود و بی نظیر میان نیلوفرهای آبی
  • روستای جواهر ده، جواهری در رامسر
  • نمایش صنایع دستی ایران در شانگهای
  • ضیافت کاشی ها در حرم رضوی