موتیف استدعاء الشخصیات التراثیه فی شعر یـحیى السماوی

صفحه اصلی
مرور
شماره جاری
بر اساس شماره‌های نشریه
بر اساس نویسندگان
بر اساس موضوعات
نمایه نویسندگان
نمایه کلیدواژه ها
اطلاعات نشریه
درباره نشریه
اهداف و چشم انداز
اعضای هیات تحریریه
اصول اخلاقی انتشار مقاله
بانک ها و نمایه نامه ها
پیوندهای مفید
پرسش‌های متداول
فرایند پذیرش مقالات
اخبار و اعلانات
راهنمای نویسندگان
ارسال مقاله
داوران
تماس با ما

ورود به سامانه ▼
ورود به سامانه
ثبت نام در سامانه
ENGLISH
صفحه اصلی فهرست مقالات مشخصات مقاله
ذخیره رکوردها |نسخه قابل چاپ | توصیه به دوستان | ارجاع به این مقاله ارجاع به مقاله
|اشتراک گذاری اشتراک گذاری
ادب عرب
مقالات آماده انتشار
شماره جاری
شماره‌های پیشین نشریه
دوره دوره ۸ (۱۳۹۵)
دوره دوره ۷ (۱۳۹۴)
دوره دوره ۶ (۱۳۹۳)
شماره شماره ۲
پاییز و زمستان ۱۳۹۳، صفحه ۱-۳۴۲
شماره شماره ۱
بهار و تابستان ۱۳۹۳، صفحه ۱-۲۹۳
دوره دوره ۵ (۱۳۹۲)
دوره دوره ۴ (۱۳۹۱)
دوره دوره ۳ (۱۳۹۰)
دوره دوره ۱ (۱۳۸۸)
موتیف استدعاء الشخصیات التراثیه فی شعر یـحیى السماوی
مقاله ۳، دوره ۶، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۳، صفحه ۵۱-۷۰ XML اصل مقاله (۲۷۵ K)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
نویسندگان
رسول بلاوی ۱؛ علی خضری۱؛ مرضیه آباد۲
۱أستاذ مساعد بـجامعه خلیج فارس فی بوشهر
۲أستاذه مشارکه بـجامعه فردوسی فی مشهد
چکیده
یعد الـموتیف فی الشعر من الظواهر التی تستخدم لفهم النص الأدبی؛ ولا یقوم فقط على مجرد التکرار فی السیاق الشعری، بل ما یترکه هذا التکرار من أثر انفعالی فی نفس الـمتلقی. وقد حاول الشاعر العراقی یـحیى السماوی أن یجعل من الـموتیف أداه جمالیه تخدم الـموضوع الشعری، وتؤدی وظیفه جمالیه تساعد على إثراء‌ الدلالات، و تکشف عن الإلـحاح أو التأکید الذی یسعى إلیه. و من أهم موتیفاته التی تحمل دلالات وثیقه الصله بحیاته و نفسیته “استدعاء الشخصیات التراثیه”، فقد وردت هذه الـموتیفات فی شعره بکثافه و قد انزاحت عن معناها الـحقیقی لتحمل دلالات و رؤیً جدیده. هذه الدراسه التی اعتمدنا فی خطتها علی الـمنهج الوصفی – التحلیلی، ترصد استدعاء الشاعر للشخصیات التراثیه ودلالاتها فی تجربه الشاعر؛ فقد وجد الشاعر طاقات غنیه فی استدعائه لهذه الشخصیات التراثیه فاتخذها أداه للإفصاح عن مشاعره، أو تجسید أفکاره؛استطاع الشاعر أن یوظّف هذه الشخصیات إما لتحفیز الهمم وإما للصبر والنضال، وإما لبیان الوضع الهش والـموقف الهزیل للأمه العربیه والإسلامیه، وإما لبیان التمرد والرفض وعدم الـخنوع.
کلیدواژه ها
الشعر العراقی الـحدیث؛ الـموتیف؛ یـحیى السماوی؛ التراث؛ استدعاء الشخصیات
اصل مقاله
۱- الـمقدمه:
لقد حظی البحث عن الـموتیف باهتمام واسع فی النقد الأدبی الأوروبی باعتباره عنصراً فعالاً فی النقد وتحلیل النصوص الأدبیه. أصل کلمه “الـموتیف” فرنسیه، تعنی فی اللغه الـحرکه، الإثاره، الإلـحاح و الدافع.
تستخدم مفرده “الـموتیف” فی فنون و علوم مختلفه، منها: الرسم،‌ والنحت، والهندسه الـمعماریه، والـموسیقى، والـحیاکه، والـخیاطه، والتصویر والأدب. فعلی سبیل الـمثال، الـموتیف فی فن التصویر یعنی العنصر الـمکرّر الذی یلعب دورا أساسیا فی الفلم لفهمه. فالتکرار هنا قد یکون حوارا، أو نبرات موسیقیه، أو سلوک الشخصیات، أو نورا، أو صوتا، أو مکان آله التصویر،…. (اسلامی، ۱۳۸۶هـ ش: ۷۵).
والـموتیف فی الأدب یعنی الفکره الرئیسه أو الـموضوع الذی یتکرّر فی العمل الأدبی، أو الـمفرده الـمتکرره، أو الـحافز والباعث (طه، ۲۰۰۴م: ۲۰۸). ولا یخفی أن التکرار هو السمه الغالبه على الـموتیف فی الأعمال الفنیه والأدبیه.
تُعرّف کلمه «موتیف» بشکل عام بأنها الـجزء الـمتکرر والـمستمر الـحامل لمعنى أو قیمه ثقافیه، والذی یدخل فی تکوین الشکل (البنیه .. إلـخ) أو الـمحتوى لمختلف أنواع الإنتاج الثقافی (الشامی،۲۰۰۷م: ۲۹).
۱-۱- أهمیه الـموتیف:
لا یـخفى أنّ تکرار فکره أو صوره أو رمزٍ ما لتکوین الـموتیف، یعنی أهمیه تلک الفکره والصوره والرمز عند الشاعر، حیث تضجّ وتُرغی فی رأسه حتى تملأ علیه نفسه، وبتعبیر آخر فالـموتیف دلاله نفسیه، تشیر إلى انهماک الشاعر فی بُعد معین أو استغراقه فی فکره ما «تبدأ له من تراث إنسانی و روحی، وکأنک تحس بها قد أغلقت دونه کل طریق، فحیثما اتجه یمثلها هناک، فإذا هو أغلق نفسه دون الأشیاء، إصطدم بها کذلک فی أعماق نفسه» ( اسماعیل، ۱۹۷۲م: ۱۶۶). ثم یروح یقول بـها و یـمدّها بشرایین جدیده، تعطیها القوه و الـحیویه و الألق، و تحقق لها حضورها و فاعلیتها.
الـموتیف یساعدنا فی تفهم أسلوب الشاعر، مثلما یشیر إلی القضایا / الأفکار التی کانت تتفاعل فی ذهنه؛ وإذا وجد عند شاعر من الشعراء فإنما هو یوضح تلک العلاقه الـحمیمه والتلاحم الکبیر بین هذه الصور والـمعانی وبین الواقع النفسی للشاعر و لتوجهاته و آرائه. کما أن الشاعر یستخدم الـموتیف لیضخّ من خلاله ما یتراکم فی داخله وما یعتمل فی صدره، و لیفرّغ الشحنات التی تتصادم و تقدح بین أضلاعه کعملیه تنفیس و تخلیص.
الـموتیف لا یقوم فقط على مجرد تکرار اللفظه فی السیاق الشعری، وإنـما یقوم علی
ما تـترکه هذه اللفظه من أثر انفعالـی فـی نفس الـمتلقی، وبذلک فإنه یعکس جانباً
من الـموقف النفسی والانفعالی، ومثل هذا الـجانب لا یـمکن فهمه إلا من خلال دراسه الـموتیف داخل النص الشعری الذی ورد فیه، فکل موتیف یـحمل فی ثنایاه دلالات نفسیه وانفعالیه مختلفه تفرضها طبیعه السیاق الشعری، ولولا ذلک لکان تکراراً لجمله من الأشیاء التی لا تؤدی إلى معنى أو وظیفه فی البناء الشعری، فالـموتیف إحدى الأدوات الـجمالیه التی تساعد الشاعر على تشکیل موقفه وتصویره فی إثراء‌ الدلالات و البناء الشعری.
۱-۲- دلالات الـموتیف:
الـموتیف یعتبر من أهم الـمکونات لدراسه الأفکار و الأغراص فی النقد الأدبی وتـحلیل النصوص، ویـمکن لنا أن نحدّد مفهومه کما یلی:
أولاً: کل عنصر مکرّر حسّاس فی النص، وهذا العنصر الـمکرّر قد یکون شیئاً، أو حدثاً، أو صوتاً، أو صوره، أو لونا، أو مکاناً، أو زماناً، أو فضاء، أو مشهدا، أو حاله نفسیه (کالـحزن، والفرح، والـجنون، والـخوف، …) أو غیر ذلک، فالعامل الذی یـجعل هذه العناصر موتیفاً هو التکرار، فمثلا: اللون بذاته لا یعتبر موتیفاً، ولکن عندما یتکرّر یلفت انتباه الـمتلقّی، فیبقی یبحث عن سر هذا التکرار محاولاً الکشف عمّا وراء النص.
ثانیاً: الأفکار، والأغراض والـموضوعات الـمکرّره فی أعمال شخصٍ ما أو جیل أو فتره زمنیه مـحدده.
هذان الـمفهومان (أی العنصر والـموضوع) یشترکان فی قضیه التکرار، ویـختلفان فی بُعدی اللفظ والـمعنی. فالـموتیف فی الـمفهوم الأول یهتمّ باللفظ – ولو أنه یکون فی خدمه الـمعنی والـموضوع- وفی الـمفهوم الثانی هو تکرار الفکره/ الـمعنى/ الـموضوع.
وقد تکون للموتیف وظیفه رمزیه، فالـمفردات/ الـموتیفات عندما تتکرّر فی أعمال الشاعر تحمل دلالات و إیـحاءات رمزیه.. وبعبارهٍ أخری تکرار العنصر الفعّال فی النص لکی یصبح موتیفاً یضفی علیه إیـحاءات ودلالات جدیده تؤهّله لیکون رمزاً، کموتیف/ رمزیه شخصیه الإمام الـحسین (ع) فی الشعر الـمعاصر.
۱-۳-خلفیه البحث:
أوّل دراسه ظهرت فی الأوساط الثقافیه الغربیه حول الـموتیف، هی الدراسه التی أعدّها “استیت تامسون” أواخر الستینات من القرن العشرین تحت عنوان “معجم موضوعات الأدب العالـمی”. والدراسه الثانیه فی هذا الـمجال هی دراسه ” الیزابت فرنزیل” الآلـمانیه، التی أثرت الـمکتبه العالـمیه بکتابین هما: «مضامین الأدب العالـمی» و «موتیف الأدب العالـمی»، و قد اهتدی بهما الکثیر من الباحثین (تقوی، ۱۳۸۸ش: ۸ و۹).
أما الدراسات التی نالت قصب السبق فی تجربه السماوی نخصّ منها بالذکر کتاب حسین سرمک حسن، الـموسوم بـ”إشکالیه الـحداثه فی الشعر السیاسی/یحیى السماوی أنموذجاً”، و کتاب محمد جاهین بدوی الـموسوم بـ”العشق و الاغتراب فی شعر یحیى السماوی”، وکتاب فاطمه القرنی الـموسوم بـ”الشعر العراقی فی الـمنفی/السماوی نموذجاً”، و کتابی عصام شرتح الـموسومین بـ” آفاق الشعریه/دراسه فی شعر یحیى السماوی” و” موحیات الـخطاب الشعری/دراسه فی شعر یحیى السماوی”. وکل هذه الدراسات والبحوث الـمقدّمه لم یتطرّق أصحابها إلی موضوع الـموتیف فی شعر السماوی.
وإنّنا فی هذا الـمقال سوف نعالـج موضوع موتیف “استدعاء الشخصیات التراثیه” فی شعر الشاعر العراقی یحیى السماوی. وسوف نحاول أن نجیب فی هذه الدراسه على الأسئله التالیه: ما هو الـموتیف و دلالاته النقدیه فی الشعر؟ کیف یستدعی السماوی الشخصیات التراثیه باعتبارها موتیفات تتکرّر فی شعره؟ و ما هو أثر هذه الـموتیفات على مـخیله الـمتلقی؟ وما هى الدلالات التی تحملها هذه الـموتیفات فی شعر السماوی؟
۱-۴- حیاه الشاعر
هو یـحیى عباس عبود السماوی، وُلدِ بمدینه السماوه بالعراق فی السادس عشر من مارس ۱۹۴۹م، یعتبر من روّاد الشعر العربی الـحدیث، امتلک ناصیه الشعر فی وقتٍ مبکر، تخّرج فی کلیه الآداب جامعه الـمستنصریه عام ۱۹۷۴م، ثمّ عمل بالتدریس و الصحافه و الإعلام، استهدف بالـملاحقه و الـحصار من قبل البعثیین فی النظام الصدامی حتی فرّ إلی السعودیه سنه ۱۹۹۱م، و استقرّ بها فی جدّه حتى سنه ۱۹۹۷م یعمل بالتدریس و الصحافه، ثم انتقل مهاجراً إلی أسترالیا؛ و بها یقیم حتى کتابه هذه السطور. (بدوی ، ۲۰۱۰ م : ۱۱).
اشترک مقاتلاً فی الانتفاضه الشعبیه ضد نظام صدام حسین عام ۱۹۹۱م، و إثر فشل الانتفاضه لـجأ الشاعر الی الـمملکه العربیه السعودیه، حیث أقام فی ضیافه الـمملکه نحو ستّ سنوات عمل خلالها رئیساً للقسم السیاسی و الثقافی فی إذاعه « صوت الشعب العراقی» الـمعارضه للنظام العراقی، و التی کانت تُبثّ من مدینه جده، و فی هذه السنوات الستّ أعدّ عشرات البرامج السیاسیه، و نشر أکثر من ثلاثمائه مقال سیاسی فی الصحافه العربیه حول جرائم النظام ومنهجه التعسفی، إضافه الی ما نشره من دواوین شعریه. (القرنی ، ۲۰۰۸ م: صص ۲۹ و ۳۰).
أصبح یحیى السماوی شاعر القضیه العراقیه وشاعر الإنسانیه ونصیر الشعب الـمضطهد؛ فنذر حیاته مشرداً فی أصقاع الـمعموره الی أن استقرّ به الـمقام واضعاً عصاه فی أسترالیا.
۲- التراث واستدعاؤه فی الشعر الـمعاصر:
قبل أن ندخل فی کیفیه إستدعاء التراث، وأهمیته، وأهم آلیاته فی إثراء النص الشعری فی الأدب الـمعاصر یجب أن نتطرّق إلی التعرّف علی “التراث” لغه واصطلاحاً، فهذا الأسلوب یساعدنا علی استیعاب الـمباحث والتمهید لها.
التراث فی اللغه: «هو الورث والإرث والـمیراث وأصل التاء فی التراث “الواو”؛ ویقال: وَرِثْتُ فلاناً مالاً أَرِثُه وِرْثاً وَوَرْثاً إذا ماتَ مُوَرِّثُکَ، فصار میراثه لک. وأَوْرَثَ الـمیتُ وارِثَهُ مالَه أَی ترکه له» (ابن منظور، ۱۴۱۰هـ : ماده ورث).
و التراث بـمفهومه الاصطلاحی هو خلاصه ما خلفته (ورثته) الأجیال السالفه للأجیال الـحالیه فی مختلف الـمیادین الـمادیه والفکریه والـمعنویه. فهو ما ینتقل من عادات وتقالید وعلوم وآداب وفنون ونحوها من جیل إلى جیل.
و للتراث وظیفه أساسیه فی تجلیه الهویه الـحضاریه للأمه، وتأکید ذاتها وحمایه هذه الذات من الذوبان والانکسار، باعتبار أن التراث یتّسع لمجموعه الرؤى والأفکار والـخبرات والإبداعات مما أنتجته الأمه فی طول تجاربها الحیاتیه الشاقه فی حالات الانتصار والهزیمه، وفی حالات الإزدهار والرکود، وفی حالات الزمن الـمتحرک الـمحیط بجمیع فعالیات الأمه ومکتسباتها (فائزی، ۲۰۱۱م: موقع الـمثقف).
لقد أدرک الشعراء الـمعاصرون أنّ التراث مصدر غنی وهام یتوجب علیهم أن لا یستغنوا عنه. فکثیراً ما قاموا باستدعاء الشخصیات التراثیه فی شعرهم بغیه توظیفها فی بنیه النصّ، بـما تـحمله من دلالات وإشارات تنمّی القدره الإیـحائیه للقصیده. فاستدعاء هذه الشخصیات تُعتَبر من أبرز التقنیات التی اعتمدها الشعراء فی قصائدهم، لتمنحها حموله فکریه ووجدانیه لا تخفى على الـمتلقی، لأن الشخصیات الـمستدعاه غالباً ما یکون لها فی الذهن والوجدان إیحاءات دلالیه وعاطفیه، تفرض على القارئ نوعاً من الإمتزاج الذاتی، وتمثّل حضورا قویّا فی وعیه و لاوعیه الفردی والجماعی. وتوظیف الشخصیات التراثیه فی الشعر العربی الـمعاصر، یعنی «استخدامها تعبیریاً لحمل بُعد من أبعاد تجربه الشاعر یعبر من خلالها، أو یعبر بها عن رؤیاه الـمعاصره» (زاید، ۱۹۹۷م: ۱۳).
ومن أسباب اتجاه الشعراء العرب الـمعاصرین إلى الشخصیات التراثیه فی شعرهم هی الظروف السیاسیه والاجتماعیه الـخانقه التی مرّت بها الأمه العربیه؛ ففی العصر الـحدیث مرّت الأمه العربیه بظروف من القهر السیاسی والاجتماعی، وأدت فیه کل الـحریات، وفرض على أصحاب الرأی ستار من الصمت الثقیل کانت أیه محاوله لتجاوزه تکلف صاحبها حیاته (الـمصدر نفسه: ۳۲ و۳۳). فلهذا استخدم الشعراء العرب الـمعاصرون الشخصیات التراثیه فی شعرهم لیستطیعوا أن یتستروا وراءها من بطش السلطه إلى جانب ما یـحققه هذا الاستخدام من غنى فنی. ففی الواقع إنّ الظروف القاسیه التی اجتاحت البلاد العربیه هی التی دعت الشاعر أن یلجأ إلی استخدام الرموز بما فیها الشخصیات التراثیه لیتکلّم من خلالها ویعکس معاناته ورؤاه بحریه أکثر.
۲-۱- وظیفه الاستدعاء فی إثراء النص:
لقد أدرک الشاعر الـمعاصر أنه باستغلاله هذه الإمکانات یکون قد وصل تـجربته بمعین
لا ینضب من القدره علی الإیحاء والتأثیر؛ وذلک لأن الـمعطیات التراثیه تکتسب لوناً خاصاً من القداسه فی نفوس الأمه و نوعا من اللصوق بوجدانها، لما للتراث من حضور حی و دائم فی وجدان الأمه، و الشاعر حین یرید الوصول إلى وجدان أمته عن طریق توظیفه لبعض مقومات تراثها یکون قد توسل إلیه بأقوى الوسائل تأثیرا علیه، و کل معطی من معطیات التراث یرتبط دائماً فی وجدان الأمه بقیم روحیه و فکریه و وجدانیه معینه، بحیث یکفی استدعاء هذا الـمعطی أو ذاک من معطیات التراث لإثاره کل الإیحاءات و الدلالات التی ارتبطت به فی وجدان السامع تلقائیاً (الـمصدر نفسه، ۱۹۹۷م: ۱۶)، فلیس غریبا إذن «أن نجد الشاعر یفسح الـمجال فی قصیدته للأصوات التی تتجاوب معه والتی مرت ذات یوم بنفس التجربه وعانتها کما عاناها الشاعر نفسه (اسماعیل، ۱۹۶۷م: ۳۰۷).
ولا بدّ أن نشیر إلى أن توظیف أسماء الأعلام التاریخیه / التراثیه یتمتَّع بحساسیه خاصه لأنَّ هذه الأسماء بطبیعتها «تحمل تداعیات معقدّه، تربطها بقصص تاریخیه أو أسطوریه، وتشیر قلیلاً أو کثیراً إلى أبطال وأماکن تنتمی إلى ثقافات متباعده فی الزمان والـمکان» (مفتاح، ۱۹۸۶م: ۶۵)؛ لهذا فإنّ إدراک القارئ، لدلاله مثل هذه النصوص، التی تقوم بتوظیف أسماء الأعلام التراثیه یتوقف على معرفه القارئ بهذه الشخصیات وإمکانیه تعیینه لها من خلال السیاق.
من الطبیعی أنّ الشاعر لا یتعامل مع التاریخ مثلما یتعامل الـمؤرخ الذی تهمُّه الـحقائق التاریخیه، فیمحّصها بحثاً عن تأکیدٍ لها نفیاً أو إثباتاً. أمّا الشاعر فـ«یضفی علیها من ذاته و واقعه، و طبیعه الـحاله النفسیه التی دفعته إلی الاستعانه بجزء من التاریخ. و هو یتعامل معها علی وفق قناعته بما تکتنفه هذه الـماده التاریخیه من قیمه معنویه و دلاله إیحائیه یرید إیصالها الی ذهن الـمتلقی و شعوره» (حداد، ۱۹۸۶م: ۸۰).
۲-۲- مصادر الاستدعاء فی الشعر:
إن الدارس للشعر العربی الـحدیث یلحظ أن مصادر التراث التی استرفدها الشاعر الـمعاصر قد تنوعت وتعددت ما بین: مصادر دینیه، ومصادر تاریخیه، ومصادر أدبیه، ومصادر شعبیه، وقد کان لهذه الـمصادر أثر کبیر فی تعمیق تجربته الشعوریه، وإرهاف أدواته التعبیریه، ولعل استرفاده الـموروث الأدبی بخاصه، واستخدامه له یکون قد برز واضحاً فی صور تعامله مع التراث، حیث تتجلى طبیعه ارتباط الشاعر بالـماضی، ومدى تفاعله معه، وقدرته على توظیفه وتطویره، والإضافه إلیه.
فقد تأثّرَ الشعراء فی العصر الـحدیث بالشخصیات التاریخیه بصفه عامه، والشخصیات الأدبیه بصفه خاصه، إذ إن استدعاء الشخصیات فی النصوص الـحدیثه، بمثابه الارتداد الفنی بالرجوع إلى الـماضی لشحن نصوصهم بدلالات شتى ما کانت لتتأتى لولا هذه التقنیه الفنیه التی تحاول استنطاق الشخصیه الـمستدعیه ومحاورتها أحیاناً لنقد الواقع أو السخریه من أحداثه ووقائعه الـمتناقضه أو الفاسده؛ وبمعنى أدق، إن الشخصیه الأدبیه الـمستحضره أشبه بالـمرآه الـخفیه التی تعکس الوجهین معاً فی آن، وجه الـماضی بإشراقه ونضارته، ووجه الـحاضر بتناقضاته وسلبیاته.
۳- استدعاء الشخصیات فی شعر السماوی:
الشاعر یحیى السماوی من أبرز الشعراء الـمعاصرین الذین أحسنوا استدعاء الشخصیه التراثیه فی شعرهم؛ وذلک یعود إلی اطلاعه العمیق علی التراث العربی والإسلامی. وقد وجدناه یلحّ علی استدعاء بعض الشخصیات دون غیرها للتعبیر عن رؤیته الفنیه، حیث اعتبرناها فی هذه الدراسه موتیفات لابدّ من دراستها.
یعد توظیف الشخصیات والرموز التراثیه سمه بارزه فی شعر السماوی، وهی تشیر إشاره جلیه إلى عمیق قراءته للتراث، وقدرته على استغلال عناصره ومعطیاته التی من شأنها أن تمنح القصیده فضاء شعریاً واسعاً غنیاً بالإشارات والدلالات.
۳-۱- استدعاء الشعراء القدامى:
تتخلل قصائد یحیى السماوی أسماء کثیر من الشعراء الأقدمین والـمعاصرین. فهو یلحّ على إعادتها، کی یراها ماثله بین عینیه، نضاحه بمکتنزاته الوجدانیه، وکأنّ حضورها هو الذی یقیه من الـموت فی الـمنفى، ویؤکد وجوده، ویصل ذاکرته بذاکره الوطن .. إنه یستعید بهذه الوجوه والأسماء عالـمه الـحبیب الذی کـَتب علیه الأشقیاء أن یحرم منه، أما أسماء الشعراء القدامى فقد نظمها على هذا النسق:
نـُعاقِـرُ قهـوهً بالـهیـل آنـاً
وحیناً نستـریحُ إلى قـصـیـدٍ
وللضلّیـل ِ قـام إلى عـبـیطٍ

ونسمُـرُ تحـت دالـیـهٍ بـآنِ
لـقیس بن الـملوّح ِوابن هانی
لـیرشف مِـن قواریرِ الـغوانی
(هذه خیمتی .. فأین الوطن: ۸۲ )
یستلهم الشاعر شخصیه “قیس بن الـملوح” و “لیلی العامریه” للتعبیر عن شده حنینه وحبه لوطنه، وتشرده عنه. وذلک قوله:
هَوِّنْ علیکَ فإنَّ حَظَّکَ فی الهوى
یا صابراً عِقْدَینِ إِلاّ بضعهً
لیلاکَ فی حُضْنِ الغریبِ یشُدُّها

حَظُّ (ابنِ عَذْرَهَ) فی هُیامِ (مَهاهِ)
عن خبزِ تنّورٍ وکأسِ فُراتِ
لسریره حَبْلٌ من السُرُفاتِ

تبکی وَتَسْتَبکی ولکن لا فَتىً
یا صابراً عِقْدَینِ إلاّ بضعهً
لیلاک ما خانَتْ هواکَ وإنما
إنَّ (الـمریضهَ) فی العراقِ عراقَهٌ

فَیفکَّ أَسْـرَ سبیئهٍ مُدْماهِ
(لیلى) مُکَبَّلَهٌ بِقَیدِ (غُزاهِ)
(هُبَلُ الـجدیدُ) بِزی (دولاراتِ)
أمّا الطبیبُ فَمِبْضَعُ الشَهَواتِ
(نقوش على جذع نخله: ۷۴- ۷۵)
یبدأ الـمشهد التمثیلی بتوجه الأنظار نحو ابن عذره (السماوی) ومعشوقته لیلى (الوطن)؛ فمعشوقه السماوی فی حضن الغریب، مکبله بقید الغزاه! وقد سلبها الاحتلال. فهو «عاد إلی وطنه بعد طول غیاب وضنی واغتراب لیجد محبوبته – لیلاه، عراقه – بین أحضان الغریب! تماماً کحال ابن عذره (قیس بن الـملوح العامری) الذی صبر على معاناه حبه للیلى وتشرده بعیداً عن القبیله سنیناً، حتى فوجیء فی لحظه العوده أن لیلاه فی حضن آخر غریب. هکذا بدت العراق بالنسبه للشاعر» (خفاجی، ۲۰۱۰: ۱۸۱). فالشاعر یلخص علاقته بالوطن من خلال الـحبیبه؛ فنستشف منها صدق الانتماء وحراره العاطفه لأنّ الوطن فی مفهوم السماوی عشق ومعاناه وتضحیه وتشرد وقد تشرب نفسه کل تلک الـمعانی.
کذلک قوله:
للموحشـاتِ أکنـتُ مغتـرباً
للموتِ یـجفونی فــأَتْبَعُهُ
أنا (قَیسُکِ) الـمطرودُ خیمتُهُ
یا حُزْنَ ماضی العمرِ یا أَبَتی
رِفْقاً بِعُکّازی فَقَـدْ وَهَنَتْ

دامی الـخطى أو کنتُ فی بَلَدی
أَمَـلاً بِعَطْفِکِ یومَ مُلْتَحَدی!
بینَ الـخیامِ یتیـمهُ الوَتَـدِ!
یا صَبْرَ باقی العمرِ یا وَلَدی
سـاقـی وأحـداقی بلا مَدَدِ
(نفسه: ۴۵- ۴۶)
تمثل هذه الأبیات حاله الهـمّ، والـحزن، والألم الـمکبـوت الذی خالط قلب الشاعر، وهو همّ یرید الشاعر أن یخرج به من دائره الإحساس إلی الشعر. نلاحظ أن الشاعر قد تقنع بشخصیه “قیس بن ملوح” – مجنون لیلی – الذی من أجلها جاب الصحاری، وشرد وعاف الدیار، حتی ذهب عقله؛ فکما کان “قیس” مجنونا بلیلی، هو مجنون العراق رغم بعده عنه. ولا یخفی أن لیلی الـمحبوبه لدی الشاعر هی الوطن، الذی یهیم به کما هام الـمجنون بلیلاه. تتحد علاقه الشاعر بالوطن، ووصل الأمر بشاعرنا إلی حاله الوله والعشق الصوفی الذی تفنى فیه. وهذه العلاقه القائمه بین الشاعر ووطنه سبباً مباشراً فی إضفاء الشعور بالـمراره.
۳-۲- استدعاء شعراء و فنانین عراقیین:
وذکر من الـمحدثین شعراء العراق والفنان العراقی ” فؤاد سالم ” وذلک فی قصیده “من یملک الوطن”، فیقرن أسماء الشعراء بأسماء الأبطال الـمناضلین الذین ثاروا على النظام البائد، واستشهدوا فی سبیل تحریر الوطن رجالا ً ونساءً:
یملکه ُ الشاهدُ والشهید / وموقظ ُ الثوره من سُـباتها / یملکه الطریدْ / وشاهر السیف على ” أبرهه الـجدیدْ ” / و ” مریم الناعمُ ” … ” أم مصطفى “/ و ” حیدر الـجضعانْ “/ ” نازک والسیاب والـجواهری .. / سعدی .. بلندٌ .. وفؤاد ٌ ../ کاظم الریسانْ “/ یملکه کلَ الذین أعلنوا العصیان ْ/ على عـدوّ الله والإنسانْ/ فلیُسْـقِطوا هویـه الأوطانْ / عنـّـا ../ غدا ً نـُسْـقِط عن رقابهم رؤوسَـهم/ فـیسْـتـَعـید مقـلـتیه ” شاکر الـجوعانْ ” (نفسه: ۱۲۲ و۱۲۳)
وهؤلاء أکثرهم من شهداء الانتفاضه الشعبیه فی مدینه السماوه التی ینتمی إلیها الشاعر، ویترنم بها فی قصائده.
۳-۳- استدعاء الشخصیات التاریخیه:
۳-۳-۱- الـمعتصم
استلهم الشاعر یحیى السماوی موقف “الـمعتصم” وصرخه الـمرأه الـمظلومه التی امتهنت کرامتها علی ید رجل من عموریه، لیسقطه على الواقع العربی والعراقی الـحاضر، من فقدان النخوه والغیره. وذلک فی قوله:
کیف / یقومُ بیننا (مُعْتَصِمٌ) / یذودُ عن کرامه (الـحُرَّهِ) / حین یسْتَبیحُ خِدْرَها الـمنبوذُ والآفِکُ والهَجینْ / إن کانت (الأُمَّهُ) قد أوْکَلَتِ (العصْمَهَ) للغریبِ / فهو الآمرُ الناهی.. ولی أمرِها.. / وصاحبُ القرارِ ـ وقتَ الفَصْلِ ـ بین الظنِّ والیقینْ؟(نفسه: ۱۱۴).
أصبحت هذه الـحادثه رمزا للکرامه والعزه عبر التاریخ الإسلامی؛ والیوم غدا الأمر مختلفاً، فلم تعد العزه والغیره قائمه، ولم یتحرک العرب لنجده الـمظلومین. وهذه الصوره التی رسمها الشاعر فی هذا الـمقطع، تمثل صوره الـجبن، والـمؤامره، والتخاذل، وحمایه العدو، وتبین بشکل مؤلم، وفاضح عن رداءه الواقع الـمتخاذل العربی. فهذا الاستحضار، یجعلنا نتذکر الـماضی، یوم کانت العزه والغیره تحرک الـمشاعر، والیوم غدا الـحال غیر ذلک؛ فجاء التوظیف مفارقاً بین عصرین؛ عصر العزه والکرامه فی ماض ذهبی، وعصر الـمهانه والتخاذل فی حاضرٍ لازال أهله یعانون أعمال حکامهم، فهم بدلاً من أن یتمسّکوا بحبل الله صاروا یعتصمون بحبل الاستبداد، والـمحتلین والغزاه. فیستهدف السماوی ما یحمله هذا التوظیف من أثر دلالی على الـحاضر بتسلیطه الضوء علی طبیعه الـحکام والـخونه، و تبیین مراره الواقع الـمتردی السیاسی الـمریر فی العالم العربی.
۳-۳-۲-صلاح الدین الأیوبی
ویستدعی الشاعر شخصیه “صلاح الدین” التی تمیزت بمکانه کبیره فی مجال الأدب والدراسات الـحدیثه، فیقول:
کیف یقومُ فی جموعِنا (صلاحُ الدینْ) / ونحن لا (صَلاحَ) فی نفوسِنا / مُسْتَبْدِلین لَذَّهً زائلهً بـ (الدِّینْ)؟ /کیفَ یضوعُ صُبْحُنا مَسَرَّهً / ولیلُنا وِداداً / إنْ کان فینا نَفَرٌ / یرى الـخرابَ نعمهً / وَذَبْحَ إنسانٍ نضالاً / واختطافَ امرأهٍ شَهامهً / وَنَسْفَ بَیتٍ آمنٍ جِهادا؟. (نفسه: ۱۱۵- ۱۱۴)
إنّ شخصیه “صلاح الدین”، کشخصیه بطولیه احتلت مکانتها فی مخزون الذاکره العربیه – بغض النظر عن أعماله السلبیه والایجابیه – فاستثمرها الشعراء علی اختلاف رؤاهم. وهنا یستدعی الشاعر شخصیه صلاح الدین لکشف الـموقف الـمؤلم الراهن بما فیه من وهن، واستسلام، ومآسٍ، ونفاق بین الشعب، وجعلها متکأً یعلق علیه الشاعر شکواه من الـحال الـمریره التی یعانیها شعبه؛ والشاعر بهذا التوظیف یولد إحساساً ألیماً فی نفس الـمتلقی، وهذا التوظیف یساعد على تعمیق الإحساس لکشف عمق الـمأساه والتجافی عن الدین والاستسلام لحیاه الذل وقتل الشقیق باسم الـجهاد. إذن؛ ففی هذا الـحال الـمؤلم کیف لا تسقط کرامه البلد، وکیف تکون قادره على إنـجاب صلاح الدین الـجدید القادر علی استعاده الکرامه والعزه.
۳-۳-۳-شخصیه أبو رغال:
ویستدعی الشاعر شخصیه تراثیه ذات مدلول سلبی بوساطه الکنیه، وهذه الشخصیه هی شخصیه “أبو رغال” وقد اشتهر أبو رغال بقصته الـمعروفه کدلیل لأبرهه الـحبشی عندما قصد الکعبه هادماً:
تبدّلت النـفوسُ و عفّـرتـها
و لُوّنتِ الوجوه فلستَ تدری
لُعِنتَ “أبا رغال” کم حفیدٍ
لُعِنتَ “أبا رغال” بئس جاهاً
فَتَبّاً للدلیل یقـودُ زحـفاً

مـطامِعها فـغیـرتِ الـخصالا
أ”معتصماً” تُحَدّثُ أم “رغالا”
ترکتَ بنا یـماهیکَ ابتذالا
کسبتَ و بئس منزلهً و مالا
على أهلیه غیاً أو حلالا
(الأفق نافذتی: ۱۲۳)

یعلّق الشاعر على هذه الشخصیه قائلاً: الـمقصود “أبو رغال” العربی الـملعون الذی قام بدور الدلیل لجیش أبرهه الـحبشی فی غزوه مکه الـمکرمه.
فی هذه الـمقطوعه یختار الشاعر ما یناسب تجربته من ملامح هذه الشخصیه، و هو ملمح الـخیانه، إذ یؤول هذا الـملمح تأویلاً خاصا یلائم طبیعه التجربه لدیه، ثم یعبّر عن الواقع الـمعاش من خلال هذا التأویل وهذه الأبعاد الـمعاصره، فأصبح کلّ من یؤدی هذا الدور الـخیانی جدیراً بأن یکون أبا رغال ولابدّ من الإشاره بأن الشاعر اختار الکنیه لشهرتـها ولم یـختر الاسم الـمباشر أو اللقب. وفی الـمقتبس التالی یقول:
فاکنس بـمکنسه الـجهادِ الوَحلَ/ و استأصل جذورَ “أبی رغالْ”/ «لا یسلم الشرفُ الرفیعُ من الأذی»/ حتی یزال الإحتلالْ (نقوش علی جذع نـخله: ۱۲۹)
فالشاعر فی هذه الأبیات یعلن الـجهاد لاستئصال جذور الـمنافقین والـمخبرین الذین جاؤوا بالاحتلال أو بارکوه .
۳-۴- شخصیات إسلامیه:
یسعى السماوی إلى استخدام موتیف الشخصیات الإسلامیه وسیله للإعاده والإلـحاح والتأکید على ما فی ذهنه لإصلاح الواقع، ولهذا فهو لم یکن معنیاَ بتکرار اسم بعینه بقدر ما یبحث عن قیم ومبادئ تتمثل فی الأشخاص.
ومن اللافت للانتباه أن شخصیات الشاعر الـمستدعاه کانت شخصیات متمرده ولکنّها لم تشکل تـمرداً جماعیاً، ولذلک منیت بالهزیـمه، فاختار السماوی لـحظه انـهزامها لکنها توافق واقعه.
فإن الصور التی یرسمها الشاعر لهؤلاء الأبطال تتلألأ فخراً ومهابه وجمالاً وزهواً حیث یجعل کلاً منهم رمزاً وأمثوله تُحتذى بعد أن یجسّد بطولاتهم، ویضع الأجزاء الصغیره للموقف تحت العین الفاحصه، فیعطی الـمفاهیم والـمعانی مزیداً من التألق واللمعان والبهاء والشموخ بألفاظه الـمناسبه، واشتقاقاته الرائعه، وتشبیهاته الـجمیله الـمذهله، واستعاراته الـجدیده غیر الـمکرره.
استدعاء یحیى السماوی لهذه الشخصیات أو تلک التی تناغمت فی دلالتها مع الوجدان العربی هو دلیل انتمائه لأمته، فالامام الـحسین (ع) وأبوذر الغِفاری یرمزان إلی البطل العراقی.
۳-۴-۱- شخصیه الإمام الـحسین(ع):
نجد مجموعهً من الأسماء التی یذکرها یحیی السماوی لا تأتی لمجرّد الدلاله علی شخصیاتٍ موجودهٍ علی أرض الواقع بقدر ما تدلُّ علی قیمٍ وأفکار ومعانٍ یرید الشاعر أن یشیرَ إلیها، منها شخصیه الامام الـحسین بن علی(ع). إنّ السماوی یستحضر مأساه کربلاء لیأخذ منها نموذج التضحیه والفداء قبل البکاء والأسی علی ما جری لأهل البیت (ع)، فالإمام الـحسین (ع) رمزٌ خالدٌ للتضحیه والفداء من أجل الـمبدأ / الدین، وهو رمز الباحث عن العداله ونُصره الـمستضعفین فی وجه الـجبروت.
لقد رأى الشعراء فی الإمام الـحسین(ع) الـمثل الفذ لصاحب القضیه النبیله الذی یعرف سلفاً أن معرکته مع قوى الباطل ستؤدی إلی شهادته وشهاده أصحابه، ولکن ذلک لم یـمنعه من أن یبذل دمه الطهور فی سبیلها، موقناً أن هذا الدم هو الذی سیحقق لقضیته الانتصار والـخلود، وأن فی استشهاده انتصاراً له ولقضیته (عباس، ۱۹۷۸م: ۱۶۱)؛ یقول یحیی السماوی:
أخفتَ الـموتَ حـتى خرَّ ذُعرا
جهادُکَ آخِرُ الآیـاتِ خُـطّـتْ

فأنتَ الـحی والــموتُ الدَّفینُ
بنور الـعرشِ سُورَتُها ” حُسَیـنُ”
(السماوی «ی»، ۲۰۱۱م، موقع الـمثقف)
فقد استدعى السماوی شخصیه الإمام الـحسین بهذه الدلاله؛ لیعبر من خلالها عن أن الهزیـمه التی تتلقاها الدعوات والقضایا النبیله فی هذا العصر، واستشهاد أبطالها الـمادی أو الـمعنوی ـ انـما هو انتصار على الـمدى الطویل لهذه الدعوات والقضایا.
والشعراء ینتظرون ثوره تتسم بهذه الـمبادئ الـمثالیه، ثوره حسینیه حقیقیه بعیده عن التزییف والتزویر. ثوره من وجهه نظره یحال بین صاحبها وماء الـحیاه، ثوره یدفع فیها حیاته ثـمناً لدعوته. لذلک اهتم بها الشعراء وأکثروا من توظیف هذه الشخصیه فی شعرهم. ولا نکاد نجد شاعرا یخلو دیوانه من ذکر لها. و أصبحت ثوره الـحسین منتجعا لأفئده و أهواء کل من ثاروا علی ظلم، أو ثاروا من أجل قضیه شرعیه أو إسلامیه؛ یقول السماوی مخاطباً الإمام الـحسین (ع):
فـأنـتَ لـکلِّ ذی عزمٍ حسامٌ

وأنـت لـکلِّ مـذعورٍ حُـصونُ
(السماوی «ی»، ۲۰۱۱م، موقع الـمثقف)
و کما یقول فی رثاء الشهید کامل شیاع:
و الناهضین إلی الصباح/ و ناسجی ثوبِ الـمحبّهِ/ من حریر الیاسمینْ/ باسم الـحسین../ و باسم موسی../ و ابن مریم../ باسم کلّ الطیبینْ (لـماذا تأخرتِ دهراً: ۹)
إن السماوی یقدّم رمز الـحسین (ع) کبطل عظیم وشجاع بدلالات القیم النفسیه والـحسیه. فالـحسین (ع) فی شعر السماوی بطل التراجیدیا، ولیس مجرد بطل التاریخ الـحقیقی؛ وفی ظل هذه الظروف الـمأساویه التی یعانی منها العراق وعموم البلاء وقلّه الـمعین یخاطب الشاعر الإمام الـحسین (ع) و یطلب منه أن یقوم بثوره جدیده:
أبـا الأحرار هلّا قمْـتَ فینـا ؟
فـیـا مَنْ ” حاؤهُ ” حَـقٌّ وحِلم ٌ
ویـا مَــنْ “یـاؤهُ ” یسْر ٌ ویـمٌّ

فقد عـمَّ الـبلاءُ .. ولا مُـعیـنُ
ویـا مَـنْ ” سِینُـهُ ” مُنْجٍ سَفیـنُ
ویا مَنْ ” نـونُـهُ ” نـورٌ مُبیـن ُ
(السماوی «ی»، ۲۰۱۱م، موقع الـمثقف)
إذن حروف اسم الـحسین من الـحروف الـمقدسه عند الشاعر، والتی تشعل الـحب الـحقیقی فی النفوس الـمطمئنه للحق الإلهی، والتی أصبحت لائحه یحتذى بها فی التضحیه والفداء من أجل کرامه الإنسان وحفظ کلمه الـحق.
و یأخذ رمز الـحسین موقعاً عمیقاً فی بعض قصائد السماوی، فقد کتب الکثیر من القصائد التی تتضمن الفکر الـحسینی: کقصیده “یا آل یاسر” الـمنشوره فی مجموعه “قلبی على وطنی”، وقصیده “نداء إلى أبی ذر الغفاری” …، وثمه قصائد کثیره تتضمن هذا الـمنحى کقوله فی قصیده “عصفا بهم “من مجموعه “نقوش على جذع نخله ” مخاطباً الشعب العراقی:
حاشاک تنثرُ للغزاه ورودا
لازال فیک من “الـحسین” بقیه ٌ

فلقد خُلِقتَ کما النخیل عنیدا
تأبى تُبایعُ فی الـخنوع “یزیدا”
(نقوش على جذع نخله: ۱۲)
و یکشف بتکراره لـمأساه الإمام الـحسین عن صدى إنکساری معین؛ أو شعور نفسی ضاغط على ذاته کالقلق و الوجع، والغضب، والشعور بالأسى والـحزن والتوتر، کما فی قوله:
“طفلٌ بلا ساقینْ/ وطفلهٌ مشطورهٌ نصفینْ/ وطاعِنٌ دونَ یدٍ/ وامرأهٌ مقطوعهُ النهدینْ/ وکُوَّهٌ فی قِبَّهِ “الـحسینْ”/ جمیعها: حصادُ طلقتینِ من دبابهٍ/ مرَّت بـ “کربلاءْ”/ تحیهً لیومِ “عاشوراءْ” (نقوش على جذع نـخله: ۱۲۵)
یعلّق الناقد السوری الأستاذ عصام شرتح علی هذا الـمقتبس کما یلی: « یأتی تکرار الأصوات الـمجهوره، ممثله بالنون والهمزه، مکثفاً الصدى الانفعالی للذات الشاعره، وباعثاً شعوریا على الإحساس بالأسى الشعوری، إزاء ما یحدث فی العراق من جرائم واغتیالات؛ إذْ إنَّ تنوین الکسر وتنوین الرفع جاء کاشفاً عن الـحرکه النفسیه الداله على الشعور بالـحزن، والأسى الـمریر على الـجرائم التی یقترفها الـمحتل فی العراق دون رحمهٍ أو شفقه؛ وهذه الـجرائم استرجاع لجریمه مقتل الـحسین. هکذا جاءت الأصوات فاعله فی تحفیز الرؤیه وتعمیق الشعور الانفعالی الـحزین إزاء کلّ الـمصائب والآلام العاصفه التی تمر على الشعب العراقی ابتداءً من جریمه اغتیال الـحسین إلى الـجرائم الکثیره التی تحدث فی العراق» (شرتح(آ) ،۲۰۱۱م: ۳۳۷).
۳-۴-۲- شخصیه أبی ذر الغِفاری:
تبرز تجربه أبی ذرّ الغفاری فی الـمعارضه من خلال قصائد کثیره فی الشعر العربی الـمعاصر. وینظر إلیه باعتباره الـمطارد فی سبیل موقفه الذی یدعو إلی عداله بین الـجمیع، و یرفع الصوت عالیاً مـحتجاً، وهو یری النقاء الثوری زمن النبی یتحول إلی ترف وابتعاد عن طهر الثوره الأولى، فقد اتخذوا بعده ستور الـحریر ونضائد الدیباج، وکان رسول الله ینام على الـحصیر.. ویطاف علیهم بألوان الطعام، و کان رسول الله لا یشبع من خبز الشعیر (الصوری، ۱۹۷۹م: ۷۳).
ومن أهم مواقف أبی ذر التی یستدعیها الشعراء صموده العنیف فی مواجهه (عثمان بن عفان) و(معاویه بن أبی سفیان)، حتی مات منفیاً فی الرّبذه، ثم إصراره العنیف أیضاً على الوقوف إلى جانب الفقراء، و الدعوه إلی توزیع الأموال بالـمساواه بین الناس ودعوته إلی خروج الـجائعین علی السلطان وإشهار سیوفهم فی وجهه حین لا یجدون قوتاً لأطفالهم.. (الکرکی، ۱۹۸۹م: ۱۹۸).
لا ریب أن التماثل الدلالی بین حیاه “أبی ذر” وحیاه الإنسان العراقی الـمعاصر، ینتج دلالات جدیده منها الثوره، والسیر وحیداً، والـموت وحیداً، والنفی مرتین، ورفض البذخ والترف واکتناز الذهب والفضـه، بالإضافه إلی القمع السیاسی زمن “معاویه”، مقابل الاحتلال زمن التخاذل العربی. وهذا کله جعل من شخصیه “أبی ذر” رمزاً إنسانیاً بدأ برفضه لموقف” عثمان بن عفان” من أموال الغنائم، إلی اضطهاده، ثم موته منفیاً. ولهذا یستثمر الشاعر هذه الأبعاد لیعقد صله بینه وبین الإنسان العراقی، ویطلق صرخه احتجاج فی وجه الأنظمه العربیه الـمعاصره التی تعیش حیاه ترف و بذخ.
ولا یخفی أنّ الشاعر یحیی السماوی یتماهی مع شخصیه أبی ذر ویتقمّص هذه الشخصیه لأن هناک قواسم مشترکه بینهما، فکلاهما ثارا على الـحکومه وکلاهما کان منفیینِ.
وما اختیاره لهذه الشخصیه العظیمه إلاّ لیعبر من خلالها عن أن الهزیمه التی تلقتها الدعوات والقضایا النبیله فی هذا العصر، واستشهاد أبطالها، الـمادی والـمعنوی، إنما هو انتصار على الـمدى الطویل لهذه الدعوات والقضایا. وأبو ذر الغفاری شخصیه ارتبطت بالتمرد على الواقع الفاسد فی عصرها؛ یقول السماوی:
أبا ذرْ/ قمْ/ إنّ سیفک الذی ینام فی الـمتحفِ/ ماعانقه الفرسانْ/ وقومک الذین بایعوک أمسِ/ أنکروا البیعه َ/ خانوا النهر والبستانْ / ومنذ أن غفوتَ والقاتلُ قاض ٍ/ واللصوصُ یمسکون قبضه الـمیزانْ (هذه خیمتی فأین الوطن: ۲۳ -۲۴)
إذن السماوی ینظر إلى أبی ذر الغفاری باعتباره الرائد أو الـمخلص أو الـمنقذ من معمعه هذه الـمهزله.
أبا ذرْ / لا العشبُ فی الـحقولِ/ لا الـموجهُ فی النهرِ/ و لا الإله فی الأذانْ/ فغادرت ظلالها الواحاتْ/ ونحن فی سباتْ/ ولیس من مؤذّن یهتف بالـجهاد فی الصلاهْ/ “بلال” فی زنزانهٍ مجهوله قد ماتْ/ لذا فنحن الیوم لا نمیز الأصواتْ (الـمصدر نفسه: ۲۴ و ۲۵)
هنا یحسّ الشاعر بالأسى والـخزی والـحزن والندم تجاه ما یحصل فی الأمه العربیه والـمجتمع العربی؛ فهو یرى بأن مجتمعه یتلاشى ویتآکل من الداخل بسبب النزاعات السیاسیه والقضایا الاجتماعیه. ثمّ إن القضایا السیاسیه والاجتماعیه التی یراها الشاعر فی الـمجتمع العربی، تُثقل کاهله؛ فلهذا هو یبحث عن مخلّص ینقذه من مآسیه، ویبعث الـحیاه من جدید. فأبوذر الغفاری رمزٌ للحریه والثوره والـخصب والانبعاث، وهو بمثابه ملاذ آمن للشاعر، یحاوره الشاعر ویخاطبه راجیاً أن یجد فیه بریق الـخلاص والطمأنینه، فیستنجد به لیطیح بالوثنیه الـجدیده:
کلّ عصرٍ / و له “ربٌّ” و “هولاکو” جدیدٌ../ فلِمَن جیشتِ الـخوذه أمریکا/ و أرسلت سُفنا؟/ ألکی یصبحَ “حرّاً” بیتنا؟/ و “سعیداً” غدنا؟/ یا أباذر الغفاری ألا قمتَ بنا؟ (البکاء علی کتف الوطن: ۴۴)
ویضفر الشاعر نسیجاً واحداً من خیطین مختلفین، أحدهما من وحی شجاعه أبی ذر الغفاری وفضائله، والآخر مشهد عصری یدل على الـجبن واستمراء الولوغ فی مستنقع الـخنا والرذیله التی یعربد فیها أشباه الرجال، على حین تخضب الأرض من حولهم وتحتهم دماء الأبریاء:
أبا ذرْ/ تـَعَـلـَّمَ الرجالُ بعدک الـحروبَ/ فی زوایا عُـلـَبِ اللیلِ/ وفی الـمؤتمراتِ../ فی الإذاعات ../ البیانات التی لوّثتِ الـجدرانْ / فانتصروا بالدفّ والـمذیاع والغناءْ/ ونحن؟/ نستحمُّ فی بحیرهِ الدماءْ (هذه خیمتی فأین الوطن: ۲۵)
ویستخدم الشاعر فی النص التالی تقنیه التضاد: القاتل واللص قاضیان، والـمیدان الذی تـجَوّل فیه الفرسان حدیقه للعجزه والـجبناء، والرداء الأبیض للصحابی الـمناضل الطاهر ثوب للغانیه التی ترقص للسلطان فی اللیالی الـحمراء:
ومنذ أنْ غفوتَ والقاتلُ قاضٍ/ واللصوصُ یمسکون قبضهَ الـمیزانْ/ أبا ذرْ/ وأصبح الـمیدانْ/ حدیقهً یصولُ فی أرجائها الأشـلُّ/ والـمعمودُ والـجبانْ/ وثوبک الأبیض شـالٌ للأنـیسـهِ التی/ سـامرها السلطانْ (الـمصدر نفسه: ۲۳ و۲۴ )
وفی الـمقطع الأخیر یرسم یحیى السماوی لوحهً تشکیلیهً من دم قلبه تخضبتْ ومن دماء قتلى الإخوه الأعداء التی تملأ ساحات الـمدن العربیه وأزقتها، وقد سقطوا فیها صرعى الغدر والـخیانه:
أبا ذرْ/ أمسِ رأیتُ الـجثث الـملقاهَ فی الشوارع الـخلفیهْ/ لکنما الـثـقـوبُ فی ظهورها/ تنبتُ کالزنابق الـحمراءْ/ فاعلمْ بأنَّ القاتلین إخوتی / وأنَّ من داخلنا الأعداءْ/ ولیس من نداءْغیر الـمناشـیر التی تبصقها الریح/ وغیر الـخطبِ الـجوفاءْ/ تـُطلـَقُ من فنادق الغرب / ومن صالاته الـخضراءْ (الـمصدر نفسه: ۲۶)
کما نلاحظ إنّ الکثافه التکراریه فی استدعاء شخصیه أبی ذر الغفاری لها أثر فی نفس المتلقی، والتکرار هنا تکرار معنی، و لیس تکرار لفظ، إذ إنه اکتسب مواقعه عند الناس من خلال ما قام به من بطولات، کان لها بالغ الأثر فی النفوس. والسماوی استطاع أن یوظّف هذه الشخصیه من خلال هذه الکثافه التکراریه للمعنی خدمه لنصه بما ینسجم مع تطلعات المتلقی.
النتیجه
یعتبَر الـموتیف فی النص الشعری أداه جمالیه تؤدی وظیفه أسلوبیه تکشف عن الإلـحاح والتأکید الذی یسعی إلیه الشاعر فی نتاجه الأدبی. فالشاعر یضخّ من خلال الـموتیف ما یتراکم فی داخله وما یعتمل فی صدره، لیفرّغ الشحنات التی تتصادم وتقدح بین أضلاعه کعملیه تنفیس وتخلیص. والشاعر العراقی یحیى السماوی استخدم هذه التقنیه فی شعره، وکان یضفی على بعض هذه التکرارات مشاعره الـخاصه، فهی بمثابه لوحات إسقاطیه یتخذها وسیله للتخفیف من حده الصراع الذی کان یعیشه أو حده الإرهاصات التی واجهها فی حیاته، إضافه إلى إحساسه الـمرهف الذی جعله یعیش غربه روحیه وفکریه أیضاً.
و من أبرز الـموتیفات التی وردت کثیرا فی تجربه السماوی الشعریه استدعاؤه لشخصیات تراثیه لما فیها من قدره علی توجیه الأفکار وتعمیق الرؤیه الفنیه وإثراء النص وتخصیبه؛ ومن أبرز هذه الشخصیات، شخصیه الشعراء القدامی والفنانین العراقیین، وشخصیات تراثیه کالـمعتصم، وصلاح الدین، وأبی رغال، وشخصیات إسلامیه کالإمام الـحسین (ع) وشخصیه أبی ذر الغفاری. وهذا التوظیف قد عبّر عن موقف الشاعر، وما یعانیه من الـحزن العمیق لبعده عن وطنه الـجریح، وما یمر به من الآلام والـمآسی. والسماوی قد رسم من خلال توظیف هذه الشخصیات، صوره معبره عن مأساه الشعب العراقی فی زمن سیطره “حزب البعث” علی العراق، وبعده “الاحتلال الأمریکی” وجرائمه البشعه فی العراق.
والسماوی قد أحسن توظیف هذه الشخصیات فی سیاق التعبیر عن همومه الذاتیه وتصویر خوالجه النفسیه فی أجواء غنائیه مفعمه بالـحزن والألم والتشرد والـحنین إلى وطنه العراق.

الـمصادر
ابن منظور الـمصری، أبو الفضل جمال الدین، لسان العرب، بیروت، دار صادر، الطبعه الأولى، ۱۴۱۰هـ.
اسلامی، مجید، مفاهیم نقد فیلم، تهران، نشر نی، ۱۳۸۶هـ ش.
اسماعیل، عزالدین، الشعر العربی الـمعاصر / قضایاه و ظواهره الفنیه و الـمعنویه، بیروت، دار الثقافه، ط۲، ۱۹۷۲م.
بدوی، محمد جاهین، العشق والاغتراب فی شعر یحیى السماوی (قلیلک لا کثیرهنّ نموذجاً)، دمشق، دار الینابیع، ط۱،۲۰۱۰.
تقوی، محمد، الهام دهقان، « موتیف چیست و چگونه شکل مى­گیرد»، طهران، مجله نقد أدبی، جامعه تربیت مدرس، العدد ۸، صص ۲۷ – ۷، ۱۳۸۸هـ ش.
حداد، علی ،أثر التراث فی الشعر العراقی الـحدیث، بغداد، دار الشؤون الثقافیه العامه (آفاق عربیه)، ط۱، ۱۹۸۶م.
خفاجی عبد الـجواد، «قراءه فی قصیده یحیى السماوی؛ یا صابراً عقدین إلا بضعه» ضمن کتاب، “تجلیات الـحنین فی تکریم الشاعر یحیى السماوی” لـماجد الغرباوی، ج/۲، ۲۰۱۰م.
زاید، على عشری، استدعاء الشخصیات التراثیه فی الشعر العربی الـمعاصر، القاهره، دار الفکر العربی، ۱۹۹۷م.
السماوی، یحیى، هذه خیمتی.. فأین الوطن؟، ملبورن، استرالیا، مطبوعات، ط۱، ۱۹۹۷م.
ــــــ ، نقوش على جذع نخله، استرالیا، منشورات مجله کلمات – سیدنی، ۲۰۰۵م.
ــــــ ، البکاء على کتف الوطن، دمشق، التکوین، ۲۰۰۸م.
ــــــ ، لـماذا تأخرت دهراً، دمشق، دار الینابیع، ۲۰۱۰م.
الشامی، حسن، «مفاهیم أساسیه فی دراسه الـموروث الشعبی الشفهی»، الریاض، مـجله الـخطاب الثقافی– دراسات، جامعه الـملک سعود، العدد الثانی،صص۵۹-۶، ۲۰۰۷م.
شرتح، عصام، آفاق الشعریه / دراسه فی شعر یحیى السماوی، سوریه، دار الینابیع، ط۱، ۲۰۱۱م.
الصوری، محمد علی، أبوذر الغفاری الاشتراکی الـمطارد، بیروت، الـمؤسسه العربیه للدراسات و النشر، ط۱، ۱۹۷۹م.
طه، الـمتوکل، حدائق ابراهیم، بیروت، الـموسسه العربیه للدراسات و النشر، ط۱، ۲۰۰۴م.
عباس، إحسان، إتجاهات الشعر العربی، الکویت، الـمجلس الوطنی للثقافه والفنون والآداب، ط۱، ۱۹۷۸م.
القرنی، فاطمه، الشعر العراقی فی الـمنفى (السماوی نموذجاً)، الریاض، موسسه الیمامه الصحیفه، ط۱، ۲۰۰۸.
الکرکی، خالد، الرموز التراثیه العربیه فی الشعر العربی الـحدیث، بیروت، دار الـجیل، و عمان، مکتبه الرائد العلمیه، ط۱، ۱۹۸۹م.
مفتاح، محمد، تحلیل الـخطاب الشعری (استراتیجیه التناص)، الـمرکز الثقافی العربی الـمغرب، ط۲، ۱۹۸۶م.
الإنترنت:
فائزی، فاطمه ، «التراث الدینی .. مفهومه ووظیفته فی الشعر العربی الـمعاصر»، موقع الـمثقف، العدد ۱۷۶۶، على الرابط التالی، ۲۰۱۱م:
http://www.almothaqaf.com/index.php?option=com_content&view=article&id=48998:2011-05-23-11-47-09&catid=34:2009-05-21-01-45-56 & Itemid=53

مراجع
ابن منظور الـمصری، أبو الفضل جمال الدین، لسان العرب، بیروت، دار صادر، الطبعه الأولى، ۱۴۱۰هـ.
اسلامی، مجید، مفاهیم نقد فیلم، تهران، نشر نی، ۱۳۸۶هـ ش.
اسماعیل، عزالدین، الشعر العربی الـمعاصر / قضایاه و ظواهره الفنیه و الـمعنویه، بیروت، دار الثقافه، ط۲، ۱۹۷۲م.
بدوی، محمد جاهین، العشق والاغتراب فی شعر یحیى السماوی (قلیلک لا کثیرهنّ نموذجاً)، دمشق، دار الینابیع، ط۱،۲۰۱۰.
تقوی، محمد، الهام دهقان، « موتیف چیست و چگونه شکل مى­گیرد»، طهران، مجله نقد أدبی، جامعه تربیت مدرس، العدد ۸، صص ۲۷ – ۷، ۱۳۸۸هـ ش.
حداد، علی ،أثر التراث فی الشعر العراقی الـحدیث، بغداد، دار الشؤون الثقافیه العامه (آفاق عربیه)، ط۱، ۱۹۸۶م.
خفاجی عبد الـجواد، «قراءه فی قصیده یحیى السماوی؛ یا صابراً عقدین إلا بضعه» ضمن کتاب، “تجلیات الـحنین فی تکریم الشاعر یحیى السماوی” لـماجد الغرباوی، ج/۲، ۲۰۱۰م.
زاید، على عشری، استدعاء الشخصیات التراثیه فی الشعر العربی الـمعاصر، القاهره، دار الفکر العربی، ۱۹۹۷م.
السماوی، یحیى، هذه خیمتی.. فأین الوطن؟، ملبورن، استرالیا، مطبوعات، ط۱، ۱۹۹۷م.
ــــــ ، نقوش على جذع نخله، استرالیا، منشورات مجله کلمات – سیدنی، ۲۰۰۵م.
ــــــ ، البکاء على کتف الوطن، دمشق، التکوین، ۲۰۰۸م.
ــــــ ، لـماذا تأخرت دهراً، دمشق، دار الینابیع، ۲۰۱۰م.
الشامی، حسن، «مفاهیم أساسیه فی دراسه الـموروث الشعبی الشفهی»، الریاض، مـجله الـخطاب الثقافی– دراسات، جامعه الـملک سعود، العدد الثانی،صص۵۹-۶، ۲۰۰۷م.
شرتح، عصام، آفاق الشعریه / دراسه فی شعر یحیى السماوی، سوریه، دار الینابیع، ط۱، ۲۰۱۱م.
الصوری، محمد علی، أبوذر الغفاری الاشتراکی الـمطارد، بیروت، الـمؤسسه العربیه للدراسات و النشر، ط۱، ۱۹۷۹م.
طه، الـمتوکل، حدائق ابراهیم، بیروت، الـموسسه العربیه للدراسات و النشر، ط۱، ۲۰۰۴م.
عباس، إحسان، إتجاهات الشعر العربی، الکویت، الـمجلس الوطنی للثقافه والفنون والآداب، ط۱، ۱۹۷۸م.
القرنی، فاطمه، الشعر العراقی فی الـمنفى (السماوی نموذجاً)، الریاض، موسسه الیمامه الصحیفه، ط۱، ۲۰۰۸.
الکرکی، خالد، الرموز التراثیه العربیه فی الشعر العربی الـحدیث، بیروت، دار الـجیل، و عمان، مکتبه الرائد العلمیه، ط۱، ۱۹۸۹م.
مفتاح، محمد، تحلیل الـخطاب الشعری (استراتیجیه التناص)، الـمرکز الثقافی العربی الـمغرب، ط۲، ۱۹۸۶م.
الإنترنت:
فائزی، فاطمه ، «التراث الدینی .. مفهومه ووظیفته فی الشعر العربی الـمعاصر»، موقع الـمثقف، العدد ۱۷۶۶، على الرابط التالی، ۲۰۱۱م:
http://www.almothaqaf.com/index.php?option=com_content&view=article&id=48998:2011-05-23-11-47-09&catid=34:2009-05-21-01-45-56 & Itemid=53

آمار
تعداد مشاهده مقاله: ۲,۵۹۵
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: ۹۷۲
صفحه اصلی | واژه نامه اختصاصی | اخبار و اعلانات | اهداف و چشم انداز | نقشه سایت
ابتدای صفحه ابتدای صفحه

Journal Management System. Designed by sinaweb.

تهیه شده توسط تیم تیتز اس اس (titrss)

منبع/resource

Related Posts
  • پرداخت بیمه در دوران سربازی چگونه است؟
  • تجزیه عراق سیاست کشورهای غربی برای ایجاد ناامنی در خاورمیانه است
  • تعداد گالری‌های صنایع دستی افزایش می‌یابد/ ارائه تسهیلات حمایتی
  • کارنامه علمی داوطلبان آزمون سراسری ۹۶ منتشر شد
  • اگر سردار سلیمانی نبود بغداد به وسیله داعش سقوط می کرد
  • مراسم جشن شکوفه ها آغاز شد
  • حمید شاه آبادی معاون صدای رسانه ملی شد
  • انتقاد لاوروف از اظهارات ضد ایرانی ترامپ در مجمع عمومی سازمان ملل
  • اهمیت استراتژیک استان «الأنبار» عراق/ پیروزی جدید در راه است
  • کوچ سپرده های بانکی به بازارمسکن تا چندماه آینده/شوک قیمتی نداریم
  • لحن و رفتار ترامپ همه زمینه‌های مثبت را از بین می‌برد
  • مزاحمت‌های پیامکی متوقف نشد/اهمال در اجرای مصوبه شورای فضای مجازی
  • کدام سریال ها در محرم ۹۶ پخش می شوند؟ + تصاویر
  • وزارت اطلاعات سرویس‌های خارجی غیرعلمی را شناسایی می‌کند
  • آمانو در مقام خود ابقا شد
  • کشف تریاک از معده مسافر پرواز زاهدان – مشهد
  • تهدید مضحک ترامپ: از برجام خارج می‌شویم!
  • سیاست برجامی ترامپ؛ از خروجی تخیلی تا شرط و شروط برای ماندن + تصاویر
  • فهرست سخنرانان روز نخست مجمع عمومی سازمان ملل
  • از اولتیماتوم ترامپ به آمانو تا افزایش تنش در شبه جزیره کره
  • قانون شکنی در استقلال از نوع وتوی مصوبات/نخستین مدال جهانی والیبال ایران/جانشین اصلی منصوریان پس از برکناری
  • سه شهر ایران ثبت جهانی شدند
  • مرگ وحشتناک اپراتور بر اثر سقوط جرثقیل + فیلم
  • جنگ آمریکا و ایران تا چه حد محتمل است؟
  • تعداد بیکاران کشور به ۳میلیون و سه هزار نفر رسید
  • بازتاب هشدار رهبر معظم انقلاب به آمریکا درباره هرگونه حرکت اشتباه در قبال برجام
  • خون در خیابان‌های راخین جاری است/ مسلمانان میانمار روزهای سختی در پیش دارند
  • تیلرسون: در صورت کارساز نبودن تلاش‌های دیپلماتیک، اقدام نظامی تنها راه حل مقابله با کره شمالی است!
  • استراتژی جمهوری اسلامی تعامل گسترده با جهان است
  • فرمول ویژه نتانیاهو به ترامپ درباره لغو یا تغییر برجام
  • کاهش اختیارات شهردار تازه کار تهران
  • زنگنه نمی‌تواند پتروشیمی را به مجموعه‌ای ارزآور برای ایران تبدیل کند
  • تخلفات آمریکا در خصوص برجام
  • هیچ‌ مرجعی اجتهاد حسن خمینی را تأیید نکرده بود
  • دیدارهای دوستانه تیم ملی در ورزشگاه امام رضا(ع)
  • «دیرالزور»؛ نقطه ثقل رقابتی پیچیده در سوریه
  • برخی حرف‌های روحانی، صرفا برای رأی بود
  • واکنش سینماگر ایرانی به فاجعه کشتار مسلمانان در میانمار
  • تحریم‌های جدید آمریکا علیه ایران نشان‌دهنده زوال و نابودی قدرت این کشور است
  • «جلال طالبانی» درباره «مسعود بارزانی» چه گفته بود؟
  • دم با این اختلاس و حقوق‌های نجومی بالا می‌آورد
  • قاسمی حملات تروریستی در جنوب عراق را محکوم کرد
  • تکراری سلفی جنجالی «لیست امیدی»ها با کیک جشن تولد!
  • علی عسکری: ایران در قله جنگ فرهنگی قرار دارد
  • مناطق آزاد زیرمجموعه وزارت اقتصاد شد
  • ترامپ: ایران روح توافق هسته‌ای را نقض کرده
  • اولین محموله از کمک‌های بشردوستانه ایران برای مسلمانان میانمار
  • شهادت ۳ زائر ایرانی و زخمی شدن ۴ زائر دیگر در حمله تروریستی در عراق
  • ممنوعیت فروش هواپیما به ایران نقض برجام است
  • گفتگوی تلفنی سرلشکر باقری با رئیس ستاد ارتش ترکیه درباره همه‌پرسی استقلال کردستان عراق + جزئیات
  • پاسخ روابط عمومی وزارت امور خارجه به اظهارات پورمختار
  • ماموریت محرمانه سردار هور به دستور محسن رضایی
  • پسر بن لادن آماده رهبری القاعده می شود
  • متن پیام مهم بشار اسد رئیس جمهوری سوریه به رهبر معظم انقلاب
  • کره شمالی: آمریکا و ژاپن را به تلی از خاکستر و تاریکی تبدیل می‌کنیم
  • تور مجازی: میامی
  • با جوان ترین ورزشکار ایران در المپیک آشنا شوید
  • ایران در هر ساعت یک میلیون دلار از صنعت گردشگری درآمد کسب می کند
  • شروع صدور ویزای الکترونیک از امروز
  • تجربیات بی نظیر سفر قبل از سی سالگی
  • پارک ژوراسیک تهران را بشناسید
  • سرکنسول ترکیه:ایران ممنوعیت سفر به ترکیه را برداشته است
  • روزشمار: ۱۲ مرداد؛ درگذشت «مرشد ترابی» از نقال‌های برجسته تئاتر ایران
  • جزیره‌ ایستر کجاست؟
  • خانه ترمه ایران، میزبان دوست‌داران هنر هزار و یک رنگ پارسی
  • راهنمای سفر به کاستاریکا
  • پارک ملی سالوک؛ متنوع‌ ترین زیستگاه شمال شرق ایران
  • با شگفت انگیزترین تونل های جهان آشنا شوید
  • آخر هفته کجا بریم؟ از دریاچه اوان و کلکچال تا روستای فیلبند و دریاچه مارمیشو
  • سفرهای شگفت انگیز در جاده‌ های آمریکای جنوبی
  • اماکن گردشگری در روزهای شهادت تعطیل نمی شوند
  • با ۱۰ روستای پلکانی ایران آشنا شوید
  • آیا واقعا رشد صنعت گردشگری ایران مناسب است
  • روزشمار: ۱۳ مرداد؛ افتتاح فرودگاه بین‌‏ المللی «مهرآباد» در تهران
  • آشنایی با چند مقصد دیدنی در ویتنام
  • آشنایی با محتشم کاشانی، پدر مرثیه سرایی ایران
  • ترس و خشونت در ماجرای جادوگران سِیلِم
  • قلعه لمبسر؛ دژ پر رمز و راز سرزمین الموت
  • آن روی تاریک بازی «پوکمون گو» و مواجه شدن با اجساد و ارواح
  • معنی ضرب المثل فارسی؛ نرود میخ آهنین در سنگ
  • داعش ایتالیا را تهدید کرد؛ تشدید تدابیر امنیتی در ایتالیا
  • ورود هر گردشگر خارجی معادل فروش ۳۰ بشکه نفت سود دارد
  • ساخت یکی از عجیب ترین خطوط راه آهن جهان در اکوادور
  • پارک پلیس تهران را بشناسید
  • برگزاری مخفیانه تورهای ترکیه
  • میناکاری؛ هنر تزیین فلزات با مواد رنگین
  • مونووی؛ شهری که فقط یک نفر جمعیت دارد
  • عکاسباشی سری چهاردهم: طلوع طبیعت تا برگشته
  • چرا نباید به این شهرهای اروپایی سفر کنیم
  • سوغات فرانسه چیست؟
  • سفر به ترکیه همچنان ممنوع است
  • بهترین کشورهای جنوب شرقی آسیا برای سفر
  • مسجد جامع کاشان ، قدیمی ترین بنای تاریخی شهر
  • اطلاعاتی درباره افتتاحیه المپیک ریو
  • بهترین سرسره های آبی طبیعی در آمریکا
  • کلیسای نور، شاعرانه‌ ترین کلیسای جهان
  • معبد آب،‌ رمزآلود و بی نظیر میان نیلوفرهای آبی
  • روستای جواهر ده، جواهری در رامسر
  • نمایش صنایع دستی ایران در شانگهای
  • ضیافت کاشی ها در حرم رضوی